I. Tùy Bút Bông Hồng Cài Áo Của Thiền Sư Thích Nhất Hạnh
(Để dâng mẹ, và để làm quà Vu Lan cho những người nào có diễm phúc còn mẹ.)
Ý niệm về mẹ thường không thể tách rời ý niệm về tình thương. Mà tình thương là một chất liệu ngọt ngào, êm dịu, và cố nhiên là ngon lành.
Con trẻ thiếu tình thương thì không lớn lên được. Người lớn thiếu tình thương thì cũng không "lớn" lên được. Cằn cỗi. Héo mòn.
Ngày mẹ tôi mất, tôi viết trong nhật ký: Tai nạn lớn nhất đã xảy ra cho tôi rồi. Lớn đến mấy mà mất mẹ thì cũng như không lớn, cũng cảm thấy bơ vơ, lạc lõng, cũng không hơn gì trẻ mồ côi.
Những bài hát, bài thơ ca tụng tình mẹ, bài nào cũng hay. Người viết dù không có tài ba, cũng có rung cảm chân thành, trừ kẻ không có mẹ ngay từ thuở chưa có ý niệm, còn thì ai cũng cảm động khi viết, khi nói đến tình mẹ.
Những bài hát ca ngợi tình mẹ đâu cũng có, thời nào cũng có. Bài thơ mất mẹ mà tôi thích nhất, từ hồi nhỏ, là một bài thơ rất giản dị. Mẹ đang còn sống, nhưng mỗi khi đọc bài thơ ấy thì sợ sệt, lo âu. Sợ sệt, lo âu một điều còn xa, chưa đến, nhưng chắc chắn sẽ phải đến:
Năm xưa tôi còn nhỏ
Mẹ tôi đã qua đời
Lần đầu tiên tôi hiểu
Thân phận trẻ mồ côi
Quanh tôi ai cũng khóc
Im lặng tôi sầu thôi
Ðể dòng nước mắt chảy
Là bớt khổ đi rồi
Hoàng hôn phủ trên mộ
Chuông chùa nhẹ rơi rơi
Tôi thấy tôi mất mẹ
Mất cả một bầu trời.
Một bầu trời thương yêu dịu ngọt, lâu quá mình đã bơi lội trong đó, sung sướng mà không hay, để hôm nay bừng tỉnh thì thấy đã mất rồi.
Người nhà quê Việt Nam không ưa cách nói cao kỳ. Nói rằng bà mẹ già là kho tàng của yêu thương, của hạnh phúc thì cũng đã là cao kỳ rồi. Nói mẹ già là một thứ chuối, một thứ xôi, một thứ đường ngọt dịu, người dân quê đã diễn tả được tình mẹ một cách vừa giản dị vừa đúng mức:
Mẹ già như chuối ba hương
Như xôi nếp một, như đường mía lau.
Ngon biết bao. Những lúc miệng vừa đắng vừa nhạt sau một cơn sốt, thì không món ăn gì có thể gợi được khẩu vị của ta.
Chỉ khi nào mẹ đến, kéo chăn đắp lên ngực cho ta, đặt bàn tay trên trán nóng ta và than thở, khổ chưa, con tôi, ta mới cảm thấy đầy đủ, ấm áp, thấm nhuần chất ngọt của tình mẹ, thơm như chuối ba hương, dịu như xôi nếp một, và đậm đà lịm cả cổ họng như đường mía lau.
Tình mẹ trường cửu, như chuối ba hương, như đường mía lau, như xôi nếp một, không bao giờ cùng tận.
Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Nước trong nguồn chảy ra thì bất tuyệt. Tình mẹ là gốc của mọi tình cảm yêu thương. Mẹ là giáo sư dạy về yêu thương, một phân khoa quan trọng nhất trong trường đại học cuộc đời. Không có mẹ, tôi sẽ không biết thương yêu. Nhờ mẹ mà tôi được biết tình nhân loại, tình chúng sinh. Nhờ mẹ mà tôi có được chút ý niệm về đức từ bi. Vì mẹ là gốc của tình thương, nên ý niệm mẹ, lấn trùm ý thương yêu của tôn giáo, vốn dạy về tình thương.
Ðạo Phật có Đức Quan Thế Âm, tôn sùng dưới hình thức mẹ. Em bé vừa mở miệng khóc thì mẹ đã chạy tới bên nôi. Mẹ hiện ra như một thiên thần dịu hiền làm tiêu tan khổ đau, lo âu. Ðạo Chúa có Đức Mẹ, Thánh Nữ Đồng Trinh Maria. Trong tín ngưỡng bình dân Việt có Thánh Mẫu Liễu Hạnh, cũng dưới hình thức mẹ. Bởi vì chỉ cần nghe đến danh từ Mẹ, ta đã thấy lòng tràn ngập yêu thương rồi. Mà từ yêu thương tín ngưỡng đến hành động, thì không xa chi, mấy bước.
Tây phương không có ngày Vu Lan nhưng cũng có Ngày Mẹ (Mother's Day) Mồng Mười tháng Năm. Tôi nhà quê không biết cái tục ấy. Có một ngày, tôi đi với thầy Thiên Ân tới nhà sách Ginza ở Ðông Kinh, nửa đường gặp mấy sinh viên Nhật, bạn của thầy Thiên Ân. Một cô sinh viên, quay sang hỏi nhỏ thầy Thiên Ân một câu, rồi lấy ở trong sắc ra một bông hoa Cẩm Chướng màu trắng, cài vào khuy áo tràng của tôi. Tôi lạ lùng, bỡ ngỡ, không biết cô làm gì, nhưng không dám hỏi, cố giữ vẻ tự nhiên, nghĩ rằng có một tục lệ chi đó.
Sau khi họ nói chuyện xong, chúng tôi vào nhà sách, thầy Thiên Ân mới giảng cho tôi biết, đó là Ngày Mẹ, theo tục Tây phương. Nếu anh còn mẹ, anh sẽ được cài một bông hoa màu hồng trên áo, và anh sẽ tự hào còn mẹ. Còn nếu anh mất mẹ, anh sẽ được cài trên áo một bông hoa trắng.
Tôi nhìn lại bông hoa trắng trên áo mà bỗng thấy tủi thân. Tôi cũng mồ côi như bất cứ một đứa trẻ vô phúc, khốn nạn nào. Chúng tôi không có được sự tự hào, khi được cài trên áo một bông hoa màu hồng. Người được hoa trắng sẽ thấy xót xa, nhớ thương mẹ, không sao quên được, dù người đã khuất. Người được hoa hồng sẽ thấy sung sướng, nhớ rằng mình còn mẹ, và sẽ cố gắng để làm vui lòng mẹ, kẻo một mai người khuất núi, có khóc than cũng không còn kịp nữa. Tôi thấy cái tục cài hoa đó đẹp và nghĩ rằng mình có thể bắt chước, áp dụng trong ngày báo hiếu Vu Lan.
Mẹ là một dòng suối, một kho tàng vô tận, vậy mà lắm lúc ta không biết, để lãng phí một cách oan uổng. Mẹ là một món quà lớn nhất, mà cuộc đời tặng cho ta, những kẻ đã và đang có mẹ. Ðừng có đợi đến khi mẹ chết rồi mới nói, trời ơi, tôi sống bên mẹ suốt mấy mươi năm trời, mà chưa có lúc nào nhìn kỹ được mặt mẹ.
Lúc nào cũng chỉ nhìn thoáng qua. Trao đổi vài câu ngắn ngủi. Xin tiền ăn quà. Ðòi hỏi mọi chuyện. Ôm mẹ mà ngủ cho ấm. Giận dỗi. Hờn lẫy. Gây bao nhiêu chuyện rắc rối cho mẹ phải lo lắng, ốm mòn, thức khuya dậy sớm vì con. Chết sớm cũng vì con. Ðể mẹ phải suốt đời bếp núc, vá may, giặt rửa, dọn dẹp. Và để mình bận rộn suốt đời lên xuống ra vào lợi danh.
Mẹ không có thì giờ nhìn kỹ con. Và con không có thì giờ nhìn kỹ mẹ. Ðể khi mẹ mất, mình có cảm nghĩ, mình chưa bao giờ có ý thức rằng mình có mẹ.
Chiều nay khi đi học về, hoặc khi đi làm việc ở sở về, em hãy vào phòng mẹ với một nụ cười thật trầm lặng và thật bền. Em sẽ ngồi xuống bên mẹ. Sẽ bắt mẹ dừng kim chỉ, mà đừng nói năng chi. Rồi em sẽ nhìn mẹ thật lâu, thật kỹ để trông thấy mẹ và để biết rằng mẹ đang còn sống và đang ngồi bên em. Cầm tay mẹ, em sẽ hỏi một câu ngắn làm mẹ chú ý. Em hỏi, mẹ ơi, mẹ có biết không?
Mẹ sẽ hơi ngạc nhiên và sẽ hỏi em, vừa hỏi vừa cười, biết gì?
Vẫn nhìn vào mắt mẹ, vẫn giữ nụ cười trầm lặng và bền, em sẽ nói, mẹ có biết là con thương mẹ không?
Câu hỏi sẽ không cần được trả lời. Cho dù người lớn, ba, bốn mươi tuổi, cũng có thể hỏi một câu như thế, bởi vì người là con của mẹ. Mẹ và em sẽ sung sướng, sẽ sống trong tình thương bất diệt. Mẹ và em sẽ đều trở thành bất diệt và ngày mai, mẹ mất, em sẽ không hối hận, đau lòng.
Ngày Vu Lan, ta nghe giảng và đọc sách nói về ngài Mục Kiền Liên và về sự hiếu đễ. Công cha, nghĩa mẹ, bổn phận làm con. Ta lạy Phật cầu cho mẹ sống lâu. Hoặc lạy mười phương Tăng chú nguyện cho mẹ được tiêu diêu nơi cực lạc, nếu mẹ đã mất.
Con mà không có hiếu là con bỏ đi. Nhưng hiếu thì cũng do tình thương mà có. Không có tình thương, hiếu chỉ là giả tạo, khô khan, vụng về, cố gắng mệt nhọc. Mà có tình thương là có đủ rồi. Cần chi nói đến bổn phận. Thương mẹ, như vậy là đủ. Thương mẹ, không phải là một bổn phận.
Thương mẹ là một tình cảm rất tự nhiên, như khát thì uống nước. Con thì phải có mẹ, phải thương mẹ. Chữ phải đây không phải là luân lý, là bổn phận. Phải đây là lý đương nhiên.
Con thì đương nhiên thương mẹ, cũng như khát thì đương nhiên tìm nước uống. Mẹ thương con, nên con thương mẹ. Con cần mẹ, mẹ cần con. Nếu mẹ không cần con, con không cần mẹ, thì đó không phải là mẹ là con. Ðó là lạm dụng danh từ mẹ con.
Ngày xưa thầy giáo hỏi rằng, con mà thương mẹ thì phải làm thế nào? Tôi trả lời, vâng lời, cố gắng, giúp đỡ, phụng dưỡng lúc mẹ về già và thờ phụng khi mẹ khuất núi.
Bây giờ thì tôi biết rằng, con thương mẹ thì không cần phải "làm thế nào" cả. Cứ thương mẹ, thế là đủ lắm rồi, đủ hết rồi, cần chi phải hỏi "làm thế nào" nữa.
Thương mẹ không phải là một vấn đề luân lý hay đạo đức. Anh mà nghĩ rằng, tôi viết bài này để khuyên anh về luân lý, đạo đức, là anh lầm. Thương mẹ là một vấn đề hưởng thụ.
Mẹ như suối ngọt, như đường mía lau, như xôi nếp một. Anh không hưởng thụ thì uổng cho anh. Chị không hưởng thụ thì thiệt hại cho chị. Tôi chỉ cảnh cáo cho anh chị biết mà thôi. Ðể mai này anh chị đừng có than thở rằng, đời ta không còn gì cả.
Một món quà như mẹ mà còn không vừa ý, thì họa chăng có làm Ngọc Hoàng Thượng Đế mới vừa ý, mới bằng lòng, mới sung sướng. Nhưng tôi biết Ngọc Hoàng không sung sướng đâu, bởi Ngọc Hoàng là đấng tự sinh, không bao giờ có diễm phúc có được một bà mẹ.
Tôi kể chuyện này, anh đừng nói tôi khờ dại. Ðáng nhẽ chị tôi không đi lấy chồng, và tôi, tôi không nên đi tu mới phải. Chúng tôi bỏ mẹ mà đi. Người thì theo cuộc đời mới bên cạnh người con trai thương yêu. Người thì đi theo lý tưởng đạo đức mình say mê và tôn thờ. Ngày chị tôi đi lấy chồng, mẹ tôi lo lắng lăng xăng, không tỏ vẻ buồn bã chi.
Nhưng đến khi chúng tôi ăn cơm trong phòng, ăn qua loa để đợi giờ rước dâu, thì mẹ tôi không nuốt được miếng nào. Mẹ nói, mười tám năm trời nó ngồi ăn cơm với mình, bây giờ nó ăn bữa cuối cùng rồi, thì nó sẽ đi ăn ở một nhà khác. Chị tôi gục đầu xuống mâm khóc. Chị nói, thôi con không lấy chồng nữa. Nhưng rốt cuộc thì chị cũng đi lấy chồng.
Còn tôi thì bỏ mẹ mà đi tu. "Cắt ái từ sở thân" là lời khen ngợi người có chí xuất gia. Tôi không tự hào chi về lời khen đó cả. Tôi thương mẹ, nhưng tôi có lý tưởng, vì vậy phải xa mẹ. Thiệt thòi cho tôi, có thế thôi.
Ở trên đời, có nhiều khi ta phải chọn lựa. Mà không có sự chọn lựa nào mà không khổ đau. Anh không thể bắt cá hai tay. Chỉ khổ là vì muốn làm người, nên anh phải khổ đau. Tôi không hối hận vì bỏ mẹ đi tu nhưng tôi tiếc và thương cho tôi vô phúc, thiệt thòi, nên không được hưởng thụ tất cả kho tàng quý báu đó. Mỗi buổi chiều lạy Phật, tôi cầu nguyện cho mẹ. Nhưng tôi không được ăn chuối ba hương, xôi nếp một và đường mía lau.
Anh cũng đừng tưởng tôi khuyên anh, không nên đuổi theo sự nghiệp mà chỉ nên ở nhà với mẹ. Tôi đã nói là tôi không khuyên răn gì hết. Tôi đã nói là tôi không giảng luân lý đạo đức rồi mà.
Tôi chỉ nhắc anh, mẹ là chuối, là xôi, là đường, là mật, là ngọt ngào, là tình thương, để chị đừng quên, để em đừng quên. Quên là một lỗi lớn. Cũng không phải là lỗi nữa, mà là một sự thiệt thòi. Tôi không muốn anh chị thiệt thòi, khờ dại mà bị thiệt thòi. Tôi xin cài vào túi áo anh một bông hoa hồng, để anh sung sướng, thế thôi.
Nếu có khuyên, thì tôi sẽ khuyên anh, như thế này. Chiều nay, khi đi học hoặc đi làm về, anh hãy vào phòng mẹ với một nụ cười thật trầm lặng và bền. Anh sẽ ngồi xuống bên mẹ. Sẽ bắt mẹ dừng kim chỉ, mà đừng nói năng chi. Rồi anh sẽ nhìn mẹ thật lâu, thật kỹ, để trông thấy mẹ và để biết rằng mẹ đang sống và đang ngồi bên anh. Cầm tay mẹ, anh sẽ hỏi một câu ngắn làm mẹ chú ý. Anh hỏi, mẹ ơi, mẹ có biết không?
Mẹ sẽ hơi ngạc nhiên và sẽ nhìn anh, vừa cười vừa hỏi, biết gì?
Vẫn nhìn vào mắt mẹ, giữ nụ cười trầm lặng và bền, anh sẽ hỏi tiếp, mẹ có biết là con thương mẹ không?
Câu hỏi sẽ không cần được trả lời. Cho dù anh lớn ba, bốn mươi tuổi, chị lớn ba, bốn mươi tuổi, thì cũng đều hỏi một câu ấy. Bởi vì anh, bởi vì chị, bởi vì em, là con của mẹ.
Mẹ và anh sẽ sung sướng, sẽ sống trong tình thương bất diệt. Và ngày mai mất mẹ, anh sẽ không hối hận, đau lòng, tiếc rằng, anh không có mẹ.
Ðó là điệp khúc tôi muốn ca hát cho anh nghe hôm nay. Và anh hãy ca, chị hãy ca cho cuộc đời đừng chìm trong vô tâm, quên lãng. Ðóa hoa màu hồng tôi cài trên áo anh rồi đó. Anh hãy sung sướng đi.
Medford, Hoa Kỳ, tháng tám, 1962.
Nhất Hạnh
******
II. Ca Khúc Bông Hồng Cài Áo Của Nhạc Sĩ Phạm Thế Mỹ
Năm 1966, nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ, lấy ý tưởng từ tùy bút Bông Hồng Cài Áo của thiền sư Thích Nhất Hạnh, để viết thành ca khúc cùng tên, một ca khúc bất hủ về tình mẹ.
Bông Hồng Cài Áo
Một bông hồng cho em
Một bông hồng cho anh
Và một bông hồng cho những ai
Cho những ai đang còn mẹ
Đang còn mẹ để lòng vui sướng hơn
Rủi mai này mẹ hiền có mất đi
Như đóa hoa không mặt trời
Như trẻ thơ không nụ cười
Ngỡ đời mình không lớn khôn thêm
Như bầu trời thiếu ánh sao đêm
Mẹ, mẹ là dòng suối dịu hiền
Mẹ, mẹ là bài hát thần tiên
Là bóng mát trên cao
Là mắt sáng trăng sao
Là ánh đuốc trong đêm khi lạc lối
Mẹ, mẹ là lọn mía ngọt ngào
Mẹ, mẹ là nải chuối buồng cau
Là tiếng dế đêm thâu
Là nắng ấm nương dâu
Là vốn liếng yêu thương cho cuộc đời
Rồi một chiều nào đó, anh về, nhìn mẹ yêu, nhìn thật lâu
Rồi nói, nói với mẹ rằng, mẹ ơi, mẹ ơi, mẹ có biết hay không?
Biết gì? Biết là, biết là con thương mẹ không?
Đóa hoa màu hồng vừa cài lên áo đó anh
Đóa hoa màu hồng vừa cài lên áo đó em
Thì xin anh, thì xin em
Hãy cùng tôi vui sướng đi.
******
III. Nhìn Mẹ Yêu, Nhìn Thật Lâu, Rồi Nói Với Mẹ Rằng
Theo như lời ngài Thích Nhất Hạnh thuật lại, thì:
Viết xong đoản văn Bông Hồng Cài Áo, tôi gửi cho các vị đệ tử của tôi trong đoàn sinh viên Phật Tử Sài Gòn, do tôi hướng dẫn.
Đoản văn được gửi qua chị Trương Thị Nhiên. Chị Nhiên và đoàn sinh viên Phật Tử đọc xong, rất cảm động, nên quyết định đem chia sẻ cho mọi người.
Họ bàn nhau chép tay ba trăm bản, làm quà tặng cho những bạn bè của họ, trong các phân khoa Đại Học Sài Gòn. Mỗi bản chép tay, đều có gắn thêm một chiếc hoa màu hồng cho người còn mẹ và hoa màu trắng cho người mất mẹ.
Rằm tháng Bảy năm ấy, họ họp nhau tại chùa Xá Lợi, làm lễ Bông Hồng Cài Áo đầu tiên.
Anh Tôn Thất Chiểu, một thành viên của đoàn sinh viên Phật Tử, đã gửi đoản văn cho Hòa Thượng Thích Đức Tâm, hồi đó đang làm Chủ Bút Nguyệt San Liên Hoa của Giáo Hội Tăng Già Trung Phần.
Tập San Liên Hoa đã đăng nguyên bài dưới tựa đề Nhìn Kỹ Mẹ. Hòa Thượng Trí Thủ, bổn sư của Hòa Thượng Đức Tâm, đọc được đoản văn trên Nguyệt San Liên Hoa, đã khóc vì cảm động.
Sau đó, Bông Hồng Cài Áo được in ra nhiều lần, một số chùa bắt đầu tổ chức lễ Bông Hồng Cài Áo. Từ đó, Bông Hồng Cài Áo đã trở thành một truyền thống.
Năm 1964, nhà xuất bản Lá Bối, ra mắt độc giả quyển Bông Hồng Cài áo, in khổ ốm, dài, để có thể bỏ vào bì thư gửi tặng bạn bè trong ngày Vu Lan.
Quyển sách nhỏ này, đã phải tái bản nhiều lần. Năm 1965, đoàn cải lương Thanh Nga đã dựng và trình diễn vở tuồng Bông Hồng Cài Áo và có mời tôi tham dự.
******
IV. Biết Là, Biết Là Con Thương Mẹ Không
Lần nào cũng như lần nấy, cứ nghe ai hát đến câu: Biết gì? Biết là, biết là con thương mẹ không - là nước mắt tôi lã chã rơi, không làm sao mà cầm được.
Không ai thương con bằng mẹ.
Chỉ những ai, đã từng làm cha, làm mẹ rồi, thì có lẽ, mới hiểu trọn vẹn, hiểu đến tận cùng, câu, không ai thương con bằng mẹ.
Tình thương mẹ dành cho con, chẳng gì thay thế được.
Quan tâm đến mẹ, ngay từ bây giờ, nếu còn mẹ. Một cái ôm. Một câu hỏi han, cả khi xa, lẫn khi gần. Nếu không nuôi dưỡng mẹ, cũng nên vài hôm, ghé qua một lần. Nếu ở rất xa, cũng nên, dăm ba tháng, về thăm mẹ một lần.
Miếng bánh, đôi dép, bộ quần áo mới, không cần đắt tiền, mẹ đều rất vui.
Đừng tự hẹn với mình, để ngày mai, để tháng sau, để năm sau, rồi mình về với mẹ, cũng được mà.
Hẹn lòng như thế, sau này, vừa buồn vì không còn mẹ, vừa ân hận, giá mà.
Chạy về đi bạn, về với mẹ, và hỏi mẹ một câu rất trẻ thơ, mẹ ơi, mẹ có biết hay không? Và khi mẹ vừa hỏi lại, biết gì?
Thì bạn ôm lấy mẹ liền, ôm cho thiệt chặt, rồi nói:
Biết Là, Biết Là Con Thương Mẹ Không!
Sài Gòn 05.09.2025
Phạm Hiền Mây
Nguồn: Fb Phạm Hiền Mây
