I. Nhà Văn, Nhà Thơ, Nhạc Sĩ Nguyễn Đình Toàn
“Tình chúng ta bắt đầu như mùa thu trở lại, khi những chùm hoa thạch thảo ngát hương trên lối đi quen. Mùa thu bắt đầu trên dòng sông bát ngát. Mùa thu nhuộm vàng những cánh rừng. Mùa thu phơi áo mơ phai, chiều võ vàng những xác hoa trên hình bướm… .”
Trên đây là một đoạn dẫn vào chương trình Nhạc Chủ Đề do chính Nguyễn Đình Toàn viết và đọc trên đài phát thanh, một chương trình trước năm 1975, tại miền Nam.
Người yêu văn nghệ, nhanh chóng biết đến một Nguyễn Đình Toàn, không chỉ bởi ông là một nhạc sĩ, một nhà thơ; mà người ta còn hâm mộ Nguyễn Đình Toàn, bởi vì ông là một nhà văn với gần hai mươi tác phẩm đủ thể loại, truyện ngắn, tiểu thuyết, bút ký, kịch, đã xuất bản.
Không chỉ thế, người ta còn mê chất giọng đặc biệt của ông trong vai trò là người dẫn chương trình. Không kiểu cách quá đà, Nguyễn Đình Toàn lập tức gây ấn tượng với người nghe, ngay từ buổi ban đầu với chất giọng ấm áp, trầm tĩnh, đầy chất suy tư, nghĩa là rất Hà Nội, một Hà Nội xưa, thăng trầm, cổ kính, uy nghiêm. Giọng ông, khi cất lên, có lúc, như lời vỗ về, xoa dịu nỗi nhớ nhung; có lúc, như chiếc xe ngựa, thồ niềm hoài niệm lóc cóc trở về, khiến tâm tư người đọc, người nghe, khắc khoải nhiều hơn, và thương nhớ nhiều hơn, vọng tưởng nhiều hơn về chốn ngậm ngùi, quê nhà, cố xứ.
******
II. Tình Khúc Thứ Nhất, Lời Nguyễn Đình Toàn, Nhạc Vũ Thành An
Một trong những chủ đề lớn nhất, không chỉ từ cổ chí kim, từ Đông sang Tây, của hết thảy những văn chương, thơ ca, hội họa, âm nhạc, điện ảnh, chính là chủ đề về tình yêu đôi lứa.
Tình yêu đôi lứa, thường buồn.
Nỗi buồn trong tình yêu từ thế hệ tôi trở về trước, là nỗi buồn của những lặng lẽ, thu vén, nén chặt, quay vào. Càng buồn thì lại càng đào sâu, chôn kín.
Nỗi buồn của thế hệ trẻ ngày nay, khác lắm. Họ có nhu cầu được nói ra, giải tỏa. Họ muốn được thẳng thắn, đối diện, bộc lộ và bày tỏ. Họ không thích những hệ lụy sau đó của cuộc tình như sự chịu đựng, dằn vặt, giày vò hay ray rứt, một mình.
Ca khúc Tình Khúc Thứ Nhất, lời của Nguyễn Đình Toàn, nhạc của Vũ Thành An dưới đây, là một minh họa rất rõ về nỗi buồn trong tình yêu của những người thuộc thế hệ cũ, của thế kỷ XX và qua tới hơn một phần tư của thế kỷ XXI.
Tình Khúc Thứ Nhất
Tình vui theo gió mây trôi, ý sầu mưa xuống đời
Lệ rơi lấp mấy tuổi tôi, mấy tuổi xa người
Ngày thần tiên em bước lên ngôi, đã nghe son vàng tả tơi
Trầm mình trong hương đốt hơi bay, mong tìm ra phút sum vầy
Có biết đâu niềm vui đã nằm trong thiên tai
Những cánh dơi lẻ loi mù trong bóng đêm dài
Lời nào em không nói em ơi, tình nào không gian dối
Xin yêu nhau như thời gian, làm giông bão mê say
Lá thốt lên lời cây, gió lú đưa đường mây
Có yêu nhau xin những ngày thơ ngây
Lúc mắt chưa nhạt phai, lúc tóc chưa đổi thay
Lúc môi chưa biết dối cho lời
Tình vui trong phút giây thôi, ý sầu nuôi suốt đời
Thì xin giữ lấy niềm tin, dẫu mộng không đền
Dù trời đem cay đắng gieo thêm, cũng xin đón chờ bình yên
Vì còn đây câu nói yêu em, âm thầm soi lối vui tìm đến
Thần tiên gãy cánh đêm xuân, bước lạc sa xuống trần
Thành tình nhân đứng giữa trời không, khóc mộng thiên đường
Ngày về quê xa lắc lê thê, trót nghe theo lời u mê
Làm tình yêu nuôi cánh bay đi, nhưng còn dăm phút vui trần thế.
******
II.1. Tình Vui Theo Gió Mây Trôi, Ý Sầu Mưa Xuống Đời
Tình vui theo gió mây trôi, ý sầu mưa xuống đời
Lệ rơi lấp mấy tuổi tôi, mấy tuổi xa người
Ngày thần tiên em bước lên ngôi, đã nghe son vàng tả tơi
Trầm mình trong hương đốt hơi bay, mong tìm ra phút sum vầy
Trong đời này, có cái gọi là tình yêu không? Thưa, có. Trong đời này, có cái gọi là niềm vui không? Thưa, có luôn. Có thì là có rồi. Có thiệt. Không giả.
Nhưng ngắn lắm. Nhưng phút chốc. Nó đến rất nhanh và đi cũng rất vội. Vội đến mức, người trong cuộc chưa kịp cảm nhận ra trọn vẹn hạnh phúc, trọn vẹn niềm vui do tình yêu mang lại, thì tình đã theo gió mây mà trôi rồi.
Đang lúc tình yêu, niềm vui, trôi đi nhanh chóng đến mức không kịp nhận ra ấy, thì ngay lập tức, là nỗi sầu kéo đến, đổ ập xuống đời. Sầu không đi bằng hai chân như người. Sầu cũng không bò như loài sên ốc. Sầu như mưa, mưa nặng hạt. Sầu như bão, bão ngập trời. Sầu như giông, giông biển lớn.
Sầu như lệ, lệ lấp tôi. Tôi bao tuổi, lệ cũng sẽ dâng bấy nhiêu mà lấp, mà vùi cho bằng hết. Lấp bằng hết tuổi tôi. Lấp bằng hết nỗi tôi, lúc phải xa người.
Ngày em đón nhận tình yêu anh mang cho, ngày ấy em ngỡ mình, bước lên ngai, đăng quang ngôi hoàng hậu, hoàng hậu của lòng anh.
Và cũng chính ngày đó, chính phút giây chưa rạng rỡ trọn vẹn đó, những mảnh vàng son từ váy áo em, từ vương miện em, từ trang sức em, bỗng rụng rơi và bay lả tả.
Vàng son lả tả rơi, mà em ngỡ như hương trầm ai đang đốt. Trong khói sương mịt mùng ấy, em không sao tìm ra anh, em không sao tìm lại được, phút giây ta từng sum vầy!
******
II.2. Xin Yêu Nhau Như Thời Gian Làm Giông Bão Mê Say
Có biết đâu niềm vui đã nằm trong thiên tai
Những cánh dơi lẻ loi, mù trong bóng đêm dài
Lời nào em không nói em ơi, tình nào không gian dối
Xin yêu nhau như thời gian làm giông bão mê say
Cô giáo mà tôi xem như người mẹ thứ hai của tôi thời Đại Học, cô Du Khanh Nguyen, thường hay tâm sự với tôi thế này: Cô chẳng ham niềm vui đâu con ạ. Vì từ cuộc đời hơn tám mươi năm của chính mình, cô nghiệm ra, sau mỗi niềm vui như vậy, bao giờ cũng là những nỗi buồn rất lớn, những bất hạnh rất khủng khiếp, lập tức đến với cô.
Còn với tôi, buồn không cứ là phải đến ngay, bất hạnh cũng vậy, cũng không cứ là phải lập tức tiếp theo sau đó, giống như công thức chế biến của lão Gà Mên mà thời thơ ấu, tôi thường đọc trong bộ truyện tranh Xì Trum.
Trong mười giọt đời, may mắn lắm thì cũng chỉ có hai giọt niềm vui, bốn hoặc năm giọt là nỗi buồn, và ba, bốn giọt còn lại kia, là xìu xìu ển ển, nghĩa là vô vị, nhạt nhẽo, chẳng vui chẳng buồn rõ rệt, nghĩa là, rất chán.
Nhà thơ Nguyễn Đình Toàn giỏi thiệt.
Giỏi gì ư? Giỏi ở chỗ, ông diễn đạt chuyện buồn vui của đời người bằng một câu rất hay, không ngắn, không dài, không thừa, không thiếu, rất vừa vặn chữ: Có biết đâu niềm vui đã nằm trong thiên tai.
Nghĩa là, vui và tai họa đến cùng lúc, không đứa nào trước, không đứa nào sau. Chỉ là, vui thì bước ra ngoài, lộ ra ngoài, còn tai họa, nó nấp phía sau, ẩn mình, đợi phút giây lộ diện.
Chúng ta trở thành những cánh dơi, bay lẻ loi, trong bóng đêm dài mù mịt. Những từ “lẻ loi”, “mù”, “bóng đêm dài”, trong câu này tạo cho người đọc, người nghe, một cảm giác rất đơn chiếc của những cánh dơi muộn phiền, trong màn tối dằng dặc của màu đêm, không thể phán đoán, không thể chống đỡ trước những tai ương, bất ngờ, đột ngột.
Có lời nào ta chưa kịp nói với nhau không? Có điều gì ta còn ngần ngại, băn khoăn, lo lắng, nghĩ suy, chưa kịp phân trần, bày tỏ với nhau không? Tình vốn không hề gian dối. Nhưng có những điều, vì không muốn làm nhau bận lòng, thành thử, vùi sâu, chôn chặt. Nào dè, những vùi sâu, chôn chặt ấy, lại chính là mối mọt, chúng bào vào tình như bào vào gỗ ván, khiến tình rời rã, khiến tình lả tả khói mây, những mối tình mà, tưởng rất thơ và đẹp hơn cả giấc mơ.
Xin hãy yêu nhau như thời gian, không bao giờ dứt, không bao giờ tận. Xin hãy yêu nhau đắm đuối và cuồng say như bão giông ngoài trời kia.
Được không em?
******
II.3. Có Yêu Nhau, Xin Những Ngày Còn Thơ Ngây
Lá thốt lên lời cây, gió lú đưa đường mây
Có yêu nhau xin những ngày thơ ngây
Lúc mắt chưa nhạt phai, lúc tóc chưa đổi thay
Lúc môi chưa biết dối cho lời
Lá yêu cây, nên lá thốt lời thiết tha cùng cây.
Gió lú yêu mây, nên gió lú đưa đường, cùng mây phiêu lãng.
Nếu em còn yêu anh, nếu chúng mình còn yêu nhau, thì xin trở về lại những ngày xưa, những ngày còn hồn nhiên, thơ ngây, lúc chưa bão giông, chưa thiên tai kéo đến.
Lúc mà mắt ta chưa mang màu nhạt phai, lúc mà tóc ta chưa đổi màu bạc bẽo, và lúc môi, lúc môi ta chưa biết dối cho vẹn lời.
Ngay cả nỗi đau thương, Nguyễn Đình Toàn cũng viết bằng một ngôn ngữ rất dịu dàng, nâng niu. Nỗi đau vì thế, chúng lặng lẽ quay ngược vào trong, và khóc thầm trong đơn côi rất đỗi!
******
II.4. Thì Xin Giữ Lấy Niềm Tin, Dẫu Mộng Không Đền
Tình vui trong phút giây thôi, ý sầu nuôi suốt đời
Thì xin giữ lấy niềm tin, dẫu mộng không đền
Dù trời đem cay đắng gieo thêm, cũng xin đón chờ bình yên
Vì còn đây câu nói yêu em, âm thầm soi lối vui tìm đến
Tình nếu có vui, thì cũng chỉ thoảng qua, chóng vánh, trong ít phút giây. Còn mối sầu, thì chúng ta phải nuôi nấng nó suốt cả một đời.
Không thể làm khác được và cũng không thể làm trái được. Nó là điều kiện bắt buộc và tiên quyết của trần gian, khi ta muốn đầu thai trở lại, một lần nữa, chốn này.
Vì không thể nào khác được, thì em, thì chúng ta, xin giữ lấy niềm tin, vững tin, dẫu mộng chẳng đền bù.
Dẫu mộng chẳng đền bù gì, khi vụt mất.
Và dù trời có đem cay đắng gieo thêm, cũng xin nhau đón chờ bình yên. Vì còn đây em ơi, câu nói yêu em, đang âm thầm soi lối vui cho anh, tìm đến.
Nào chỉ có thượng đế mới gieo niềm tin, ngay cả Nguyễn Đình Toàn, ông cũng vẫn đang gieo niềm tin, trước hết là cho người, sau nữa, cho chính mình.
Đó là triết lý của Nguyễn Đình Toàn. Sống, phải có niềm tin. Sống, cần lắm một đức tin. Đức tin đó là, rồi tình yêu, rồi niềm vui, bằng một cách nào đó, sẽ còn quay lại.
Sẽ âm thầm quay lại!
******
II.5. Thành Tình Nhân Đứng Giữa Trời Không, Khóc Mộng Thiên Đường
Thần tiên gãy cánh đêm xuân, bước lạc sa xuống trần
Thành tình nhân đứng giữa trời không, khóc mộng thiên đường
Ngày về quê xa lắc lê thê, trót nghe theo lời u mê
Làm tình yêu nuôi cánh bay đi, nhưng còn dăm phút vui trần thế.
Trong một đêm xuân nơi thượng giới, khi không gian còn đang đắm chìm trong trầm hương ngây ngất, bỗng có một cặp thần tiên, đột nhiên gãy cánh, họ sa bước, họ lạc bước xuống trần.
Họ trở thành đôi tình nhân nơi hạ giới. Đứng giữa trời không, bơ vơ, lạc lõng, họ khóc cho giấc mộng thiên đường của mình, đã phút chốc, vỡ tan.
Nhà họ thuở xưa ở chốn đâu, nào ai mà biết. Họ muốn tìm đường quay trở về, nhưng việc ấy giờ đây, mới trở nên khó khăn làm sao.
Ngày về quê xa lắc lê thê, cũng bởi trót nghe theo lời u mê của gió.
Đoạn cuối cùng của ca khúc này, Nguyễn Đình Toàn, trong đau khổ, tuyệt vọng của cõi trần, ông dẫn người đọc, người nghe, đi vào thế giới của ngày xửa, ngày xưa, thuở của những câu chuyện hoang đường, cổ tích.
Tại sao lại như thế?
Có lẽ, Nguyễn Đình Toàn đang tìm cách vỗ về, xoa dịu. Vỗ về, xoa dịu nỗi đau, không chỉ của chính mình và người tình, mà còn là nỗi đau, của tất cả những đôi lứa từng yêu nhau thống thiết trong cõi đời, và cũng đã từng gặp phải những chia ly, cách trở, vỡ tan.
Vỡ tan mộng tình.
Chạm phải những sự thực phũ phàng, tình yêu từng nuôi nấng, vỗ cánh, vụt bay.
Chỉ là, dẫu sao, trong trái tim gầy gò, teo tóp của chúng ta đây, vẫn còn lưu dấu vết của nhúm kỷ niệm cũ càng: Dăm ba phút vui trần thế!
******
III. Có Biết Đâu Niềm Vui, Đã Nằm Trong Thiên Tai
Nhà thơ Du Tử Lê, trong một bài viết của mình, khi đề cập đến Nguyễn Đình Toàn, ông đánh giá: Ở thời điểm cuối thập niên 50, đầu thập niên 60, thì đó là cách nói cực kỳ mới mẻ. Người ta không thể tìm thấy ý niệm “niềm vui trong thiên tai”, “yêu nhau như thời gian làm giông bão” [...], trong bất cứ một ca từ nào của nền tân nhạc Việt Nam, kể từ tiền chiến.
Đời sống vốn hữu hạn, chỉ gói gọn trăm năm. Trăm năm bảo là dài, cũng đúng. Trăm năm bảo là ngắn, chẳng sai. Trăm năm là khái niệm khi cần hình dung thời gian tối đa của một kiếp người trong cõi ta bà.
Trong trăm năm đó, hễ vui tới đâu, thì buồn, thì tai họa, lập tức kéo theo tới đó, như hình với bóng, không chia lìa.
Loài người chúng ta, học gì cũng giỏi, làm gì cũng hay, nghĩ gì cũng tài, chuyện gì cũng nhớ. Chỉ duy nhứt, một điều, quên hoài. Thì cứ suy bụng tôi mà ra bụng người thôi, đó là, không nhớ: Có biết đâu niềm vui, đã nằm trong thiên tai.
Thế nên mới sai phạm hoài. Sau mỗi sai phạm, là nỗi đau hoài. Sau mỗi nỗi đau, là tuyệt vọng hoài.
Tuyệt vọng, tự vực lên, cố hy vọng tiếp, rồi lại tuyệt vọng. Cứ thế, mà chạy vòng vòng, kiếp người như kiến bò miệng chén, bao giờ cạn trăm năm, thì hết.
Thì hết trời cho, trò chơi. Trò chơi của nghiệp!
******
IV. Tình Vui Trong Phút Giây Thôi, Ý Sầu Nuôi Suốt Đời
Lần lượt, gần đây, những văn nghệ sĩ, khi tuổi đời cao, thì, lá rụng. Sự ra đi của họ, khiến người hâm mộ vô cùng tiếc thương, như Phạm Duy, như Trịnh Công Sơn, như Du Tử Lê, như Cung Trầm Tưởng, và rất nhiều văn nghệ sĩ khác, mà tôi không thể nhớ hết để ghi ra đây, và đương nhiên, trong đó, có nhà thơ, nhà văn, nhạc sĩ Nguyễn Đình Toàn.
Dù ông đã đi xa, nhưng tác phẩm của ông, giọng nói của ông, hình ảnh của ông, vẫn còn ở lại và rất đẹp. Đẹp và mẫn cảm như tâm hồn ông. Đẹp và trí thức như ngôn ngữ ông. Đẹp và lãng mạn như lời thơ ông. Đẹp và sang trọng như dòng nhạc ông. Đẹp và ấm áp như cốt cách, như tính cách con người ông.
Nếu ai đó cho rằng, Tình Khúc Thứ Nhất là một tuyệt phẩm, tôi nghĩ, cũng chẳng gì quá lời. Tuyệt phẩm của Nguyễn Đình Toàn và của Vũ Thành An.
Nhưng đối với riêng tôi, thì lời của ca khúc, được tôi thích hơn giai điệu, dẫu rằng giai điệu của ca khúc, cũng rất tuyệt.
Vẫn là với tôi, nếu không có phần lời được viết bởi Nguyễn Đình Toàn, thì ca khúc của Vũ Thành An, chắc cũng khó lòng, để luôn ở vị trí là Tình Khúc Thứ Nhất, trong suốt sáu mươi năm qua như vậy (1965-1925).
Nguyễn Đình Toàn làm thơ không nhiều, nhưng giọng thơ ông vẫn bỏ xa một số người cùng thời, bởi những tự sự rất đau buồn, bởi những nỗi buồn có thực, bởi giọng thơ cung kính mà vẫn trang nhã, uy nghi mà vẫn nhẹ tợ khói sương.
Nguyễn Đình Toàn làm thơ không nhiều, nhưng những bài thơ của ông, chúng đều có linh hồn, nên, chúng có sự sống riêng. Và tôi tin chắc rằng, sự sống của một tác phẩm có giá trị, sẽ dài lâu hơn một kiếp người hữu hạn.
Truyện Kiều của Nguyễn Du là một minh chứng đấy thôi.
Và, tác phẩm có giá trị nào, cũng phải đề cập đến đời sống thực, đến số phận thực, rất phũ phàng, của con người. Một đời sống của vô thường, mong manh, không bền vững, đổi thay liên tục và bất ngờ, có đó mất đó. Một đời sống mà:
Tình Vui Trong Phút Giây Thôi, Ý Sầu Nuôi Suốt Đời!
Sài Gòn 19.07.2025
Phạm Hiền Mây
Nguồn: Fb Phạm Hiền Mây
