I. Tôn Sư Trọng Đạo Là Truyền Thống Hay Là Quy Tắc Ứng Xử Học Đường?
Thời tôi đi học, việc học sinh, sinh viên vô lễ, hỗn hào với thầy cô giáo, là có.
Trong mười năm dạy học, tôi từng chứng kiến, duy nhứt một lần, một nam sinh cầm dao, rượt thầy giáo chạy vòng vòng. May mà được can thiệp kịp thời, nên không xảy ra điều gì đáng tiếc. Lý do học sinh hành hung thầy, là vì em ấy bị thầy đề nghị đưa ra Hội Đồng Kỷ Luật.
Đến thời con tôi đi học, chuyện bất bình với thầy cô giáo thì hằng hà sa số nhưng đánh thầy cô giáo thì tuyệt nhiên không.
Bây giờ thì khác lắm. Bạo lực học đường liên tục xuất hiện. Thầy cô giáo mạnh tay, mạnh chân với học trò. Học trò vung tay, vung chân với thầy cô giáo. Học trò đánh đấm với học trò. Bất kể nam nữ. Bất kể lớn nhỏ. Bất kể trường làng hay trường tỉnh. Bất kể trường Ta hay trường Tây.
Thậm chí, có em còn sử dụng hung khí, mặc cho những bài học đạo đức vẫn cứ ra rả mỗi ngày; mặc cho những lời sáo rỗng trong các bài diễn văn khai giảng, bế giảng, lễ hội, vẫn cứ được các quan chức cấp cao nhắc đi nhắc lại, rằng thì là, tôn sư trọng đạo vốn là truyền thống đạo đức quý báu của dân tộc Việt Nam ta.
Bla, bla, bla, bla.
Người đọc diễn văn giống hệt Vẹt, nói đi nói lại theo khuôn mẫu. Người nghe diễn văn cũng giống hệt Vẹt, nghe rồi lặp lại, chớ có hiểu, có thực hành gì được đâu?
Vậy, tôn sư trọng đạo có thực là truyền thống như các ông bà lớn trong ngành Giáo Dục thường lên giọng không? Nếu tôn sư trọng đạo là truyền thống, thì thầy và trò sẽ phải làm gì để giữ gìn, phát huy truyền thống ấy? Việc bảo vệ và duy trì truyền thống này có được cụ thể hóa thành những quy định trong học đường không? Có được xem là trách nhiệm lớn lao của những người đang làm công tác giáo dục và của cả những người đang theo học không?
Bởi lẽ, một truyền thống tốt đẹp, nếu chỉ được nhắc đi nhắc lại trong diễn văn mà không trở thành cách ứng xử trong sinh hoạt, trong việc dạy và học, thì rốt cuộc, truyền thống ấy còn có ý nghĩa gì?
******
II. Sử Dụng Bạo Lực Với Người Khác, Dù Với Bất Cứ Lý Do Nào, Cũng là Sai, Là Có Lỗi
Chủ động dùng bạo lực để đe dọa, trừng phạt hay trả đũa người khác, dẫu với bất kỳ lý do gì, cũng là sai rồi, là bậy rồi. Tự vệ để ngăn chặn một nguy cơ thực sự lại là chuyện khác.
Đó là tôi chưa kể đến những trường hợp người mạnh bắt nạt người yếu hơn, người lớn ức hiếp trẻ nhỏ, hoặc người có chức vụ cao, dùng quyền lực của mình để trấn áp người khác. Tất cả, đều đáng bị lên án.
Nói một lời xúc phạm nhau, có khi, còn hằn sâu trong tâm trí cả một đời. Huống hồ gì, dùng bạo lực, lỡ tay chút, quá tay chút, là có thể làm tổn thương thân thể người khác. Bạo lực, không chỉ để lại nỗi đau đớn lâu dài, để lại những vết sẹo không lành, mà có khi còn gây thương tật suốt đời, thậm chí cướp đi mạng sống của người khác.
Lấy gì đền bù cho thỏa đáng?
Vô lễ, hỗn hào, mạ lỵ, xúc phạm, còn có thể xin lỗi, còn có thể tha thứ, còn có thể bỏ qua. Còn với những mất mát không thể đảo ngược, lấy gì bù đắp cho trọn vẹn được đây?
Trong gia đình, một đứa con quen hỗn hào, vô lễ, quen dùng chân đá, tay đấm để giải quyết bất đồng, thì khi đến trường, đứa trẻ ấy, hoàn toàn có nguy cơ mang theo cách ứng xử đó mà làm tổn thương người khác. Nếu không được cha mẹ hướng dẫn, điều chỉnh và giúp đỡ kịp thời, những ứng xử sai trái ấy rất dễ trở thành thói quen.
Dạy con từ thuở còn thơ, câu ấy có gì sai? Câu ấy có chỗ nào không đúng? Có chỗ nào là áp đặt, hay không tôn trọng quyền trẻ em?
Dạy con từ thuở còn thơ, đâu có nghĩa là bắt con phải răm rắp nghe lời, đâu có nghĩa là con không được đặt câu hỏi, không được nói lên suy nghĩ của mình? Dạy con là giúp con phân biệt phải trái, biết tôn trọng người khác, biết tự bảo vệ mình và biết chịu trách nhiệm về những việc mình làm.
Không có nề nếp, quy củ từ bé; không biết phân biệt phải trái từ bé; quen hung hăng, dữ tợn, lấy thịt đè người từ bé, thì đến tuổi đi học, thầy cô nào có thể một mình uốn nắn nổi?
Ai chê Tàu cứ chê. Riêng tôi, câu “tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” của họ thiệt là hay.
Gia đình là tế bào của xã hội. Nhà cửa tan hoang, lộn nhào, lớn không ra lớn, nhỏ không ra nhỏ, thì làm sao có thể đòi hỏi nhà trường một mình gánh vác hết trách nhiệm giáo dục con người? Làm sao có thể đến trường, đòi học hành với người ta, hoặc đứng lớp, đòi dạy dỗ người ta, trong khi chính mình còn chưa biết cách đối xử tử tế với người thân?
Ở trong nhà, không có sự tôn trọng lẫn nhau, câu trước câu sau, cha mẹ con cái đã thượng cẳng tay, hạ cẳng chân với nhau, thì làm sao hình thành được thói quen giải quyết bất đồng bằng lời nói, bằng lý lẽ? Và nếu không học được điều ấy từ trong gia đình, thì làm sao có thể hiểu biết và tuân thủ các quy tắc ứng xử nơi học đường, làm sao có thể trở thành một công dân biết thượng tôn pháp luật?
Một gia đình có cách ứng xử thiếu lành mạnh có thể để lại những hệ quả lâu dài cho các thành viên. Nếu không được nhận diện và điều chỉnh, những hệ quả ấy có thể theo họ đến trường, đến nơi làm việc, ra ngoài xã hội, làm ảnh hưởng, làm phiền hà, làm tổn thất, gây nguy hiểm cho những người chung quanh.
Giáo dục một con người, vì thế, không thể xem đó là việc của chỉ mỗi nhà trường. Gia đình, nhà trường và xã hội, đều có phần trách nhiệm của mình trong đó.
******
III. Đối Thoại – Phương Pháp Văn Minh Và Hữu Hiệu
Cha mẹ, thầy cô giáo rất cần dạy cho con mình, dạy cho học trò của mình, biết cách tự bảo vệ mình.
Tự biết cách bảo vệ mình khác xa với “tiên hạ thủ vi cường”, khác xa với việc ra tay trước, tấn công hay đàn áp người khác trước, bằng sức mạnh, bằng vũ lực của mình.
Tự biết cách bảo vệ mình không chỉ là biết nhận diện và lánh xa người có hành vi nguy hiểm; không chỉ là bình tĩnh nhìn ra ý định và hành động xấu; không chỉ là biết kêu cứu, cầu viện những người gần nhứt, ở chung quanh mình, mà còn là biết đối thoại.
Biết đặt câu hỏi, ngay từ trong nhà: Con đã làm sai điều gì? Con cần phải làm gì mới đúng? Lý do gì để bố mẹ đối xử với con như vậy? Nếu con không đồng ý với bố mẹ, con có thể bày tỏ ý kiến của mình bằng cách nào?
Khi đứa trẻ được lớn lên trong môi trường mà những câu hỏi như vậy được lắng nghe, được giải thích thấu lý đạt tình, trẻ sẽ có cơ hội hình thành thói quen đối thoại.
Đến khi lớn hơn, bước vào trường học, nơi làm việc, trẻ sẽ biết đặt câu hỏi trước những tình huống mà mình cảm thấy bị áp đặt, khống chế hoặc phân biệt đối xử.
Đối thoại không có nghĩa là lúc nào cũng phải đồng ý với người đối diện. Đối thoại cũng không có nghĩa là phải cam chịu những điều vô lý. Đối thoại là biết lắng nghe điều người khác nói, biết nói lên điều mình nghĩ, biết đưa ra lý lẽ và cùng tìm cách giải quyết vấn đề.
Tất nhiên, đối thoại chỉ thực sự có tác dụng khi cả hai phía đều sẵn lòng lắng nghe. Nếu người có quyền lực không chịu lắng nghe, trẻ cần biết tìm đến cha mẹ, nhà trường hoặc người có trách nhiệm để được hỗ trợ.
Bạn học sinh nam lớp 12 hôm ấy, nếu được sanh ra và lớn lên trong một môi trường quen với việc đối thoại, tôi tin, bạn ấy sẽ có nhiều cơ hội để giữ được bình tĩnh của mình, để nói với cô giáo rằng, em thấy hình phạt dành cho lỗi không làm bài tập về nhà như vậy là quá nặng, là không thích hợp.
Thậm chí, em ấy vẫn có thể về chỗ ngồi, sau khi rõ ràng, đĩnh đạc, thưa cô, em biết việc không làm bài tập về nhà là lỗi của em nhưng em thấy hình thức xử phạt này không phù hợp, em mong được trao đổi với cô để tìm ra cách giải quyết khác.
Đó là cách phản đối, là cách bảo vệ quyền lợi của mình mà không xúc phạm, không xâm phạm quyền lợi của người khác.
Người biết đối thoại sẽ là người có thêm cách để giải quyết những bất đồng, thay vì lập tức dùng đến thái độ hung hăng, dùng đến hành vi bạo lực.
Và đó chẳng phải là một điều mà trẻ rất cần được dạy dỗ, chỉ bảo, từ trong gia đình đến nhà trường hay sao?
******
IV. Tiên Trách Kỷ, Hậu Trách Nhân
Câu trên của Tàu, nhưng hay, và đúng.
Học trò hành xử vô lễ, thô bạo với thầy cô giáo, hoặc ngược lại, thầy cô giáo hành hung, ức hiếp học trò, thì không chỉ những người liên quan trực tiếp cần xem lại mình, mà gia đình, nhà trường và xã hội, cũng cần nhìn lại phần trách nhiệm của mình trong những câu chuyện đau lòng đang xảy ra như cơm bữa đó.
Tất cả đều cần "tiên trách kỷ, hậu trách nhân".
Tự trách mình trước, tự xem lại mình trước.
Hồi nhỏ, mình có từng chưa làm bài tập không? Ba má có đánh mắng mình không? Thầy cô giáo có quở phạt mình không? Và nếu những chuyện ấy từng xảy ra, thì trong vai trò là người dạy học hôm nay, mình có đang vô tình lặp lại cách đối xử mà ngày xưa, cha mẹ, thầy cô của mình đã từng khiến cho mình vì vậy mà bị tổn thương hay không?
Mình có sai gì, có thiếu sót gì ở đây không? Mình có đang hành xử đúng với quyền hạn và trách nhiệm của mình khi đứng trên bục giảng không? Mình có từng tìm hiểu, nghiên cứu thêm về những biện pháp kỷ luật, phù hợp với tâm lý độ tuổi, sao cho vừa bảo đảm kỷ cương, vừa giúp học trò nhận ra lỗi lầm và sửa chữa chưa?
Mình có đang giữ được sự bình tĩnh ngay lúc này không? Mình có nhận ra sự căng thẳng quá mức đang diễn ra giữa thầy và trò, và hiểu rằng điều này sẽ vô cùng bất lợi cho việc dạy và học không?
Tự trách mình trước, tự xem lại mình trước.
Khi giao bài về nhà, cô giáo có giải thích nhiều lần, chúng ta cần phải làm bài tập đầy đủ thì mới có thể sang bài mới tốt được không? Thầy giáo có nhắc nhở chúng ta rằng năm nay là năm cuối cấp, là năm quyết định đời người, nên các em cần phải cố gắng không?
Mình có sai gì, có thiếu sót gì ở đây không? Mình đã hoàn thành trách nhiệm của người đi học chưa? Thầy cô giáo có cư xử vô lý, quá đáng với mình không? Mình cần chấp hành biện pháp kỷ luật này, hay cần lên tiếng để phản đối, không đồng tình?
Việc này có vượt quá khả năng giải quyết của mình không? Mình có cần về kể cho cha mẹ ở nhà biết để cha mẹ hỗ trợ, giúp đỡ mình không?
Nhìn lại mình không có nghĩa là nhận hết lỗi về mình. Tự chịu trách nhiệm không có nghĩa là phải im lặng trước những điều sai trái. Một học sinh có lỗi vì không làm bài tập vẫn có quyền được đối xử tôn trọng. Một giáo viên có trách nhiệm duy trì kỷ luật lớp học vẫn phải biết giới hạn mình trong quyền lực cho phép.
Cũng vậy, một học sinh bị đối xử không công bằng, không vì thế mà được quyền hành hung giáo viên. Và một giáo viên bị học sinh xúc phạm, cũng không vì thế mà được quyền đánh đập học trò.
Đừng mãi đi tìm lỗi ở đối phương. Cũng đừng tìm cách đổ thừa cho hoàn cảnh này nọ. Tập tiết chế cảm xúc. Tập bớt phán xét người khác. Tập bình tĩnh. Tập kiểm soát tình hình. Lo mà nhìn mình, nhìn ra những hạn chế của mình mà sửa chữa. Và quan trọng nhứt, là dám nhận trách nhiệm về mình. Đồng thời, cũng phải biết yêu cầu người khác chịu trách nhiệm về những việc họ đã làm. Bởi lẽ, tự nhìn lại mình và đòi hỏi sự công bằng không hề mâu thuẫn với nhau.
Được vậy, thì trong nhà ngoài cửa sẽ hạnh phúc hơn. Học đường sẽ yên ả, vui vẻ hơn. Trẻ ham học hơn, thầy cô giáo cũng yên tâm khi đứng lớp hơn. Và chúng ta, người làm cha mẹ, ông bà, bước chân đi làm, ra ngoài xã hội, đưa con, gởi cháu đến trường, chúng ta cũng sẽ vơi bớt đi đủ thứ lo sợ, cũng như, có nhiều cơ hội nhìn thấy nụ cười nở trên môi nhau hơn.
Sống trong một môi trường như thế, câu hãnh diện và tự hào, khi thốt ra, mới không mỉa mai, cay đắng!
Sài Gòn 24.10.2026
Phạm Hiền Mây
Nguồn: Fb Phạm Hiền Mây
