Nhạc sĩ Từ Vũ (1932-2026) – Ảnh gia đình
Em như cô gái hãy còn xuân…
Câu hát cất lên trong không gian tĩnh lặng của mùa thu, giữa những hàng cây xanh lá vừa đổi màu nâu, đỏ, tím, vàng. Bài nhạc xuân quen thuộc được phát đi khi mùa xuân chưa về, mùa đông vẫn chưa sang. Không hẳn vì “Mùa thu là mùa xuân thứ hai khi mỗi chiếc lá là một cánh hoa”, như cách ví von của Albert Camus, mà đấy là cách người ta vẫn làm để tưởng nhớ người nhạc sĩ được công chúng yêu mến vừa chia tay với cuộc đời này.
Người viết nên câu hát ấy vừa mới lìa đời, như chiếc lá thu lìa cành.
Nhạc sĩ Từ Vũ, tên ông như gắn liền với “Gái Xuân”, bài nhạc xuân được người yêu nhạc nhiều thế hệ yêu thích.
“Gái Xuân” là bài nhạc phổ bài thơ cùng tên của thi sĩ Nguyễn Bính. Một bài phổ thơ hay là làm cho người ta yêu bài nhạc hơn cả bài thơ. “Gái Xuân” là một bài như vậy.
Thường thì người ta nhớ tên một bài hát hơn là tên người nhạc sĩ. Thậm chí, lắm khi giới thiệu ca sĩ hát bài nào đó người ta chỉ nói tên bài hát mà không nói tên tác giả, vì quên sót hoặc không rõ tác giả là ai. Từ Vũ là cái tên ít người biết, ít người nhớ. Có người nhầm ông với nhạc sĩ Tô Vũ, tác giả “Em Đến Thăm Anh Một Chiều Mưa”. Nhiều người nhắc tên ông như người nhạc sĩ chỉ được biết đến với một nhạc phẩm duy nhất được yêu thích là “Gái Xuân”, cũng tựa các nhạc sĩ Hồng Duyệt với “Đường Chiều”, Lê Trạch Lựu với “Em Tôi”, Lê Hoàng Long với “Gợi Giấc Mơ Xưa”, Phạm Duy Nhượng với “Tà Áo Văn Quân”…
Thực sự, ông có sáng tác thêm một số ca khúc, nhưng có vẻ bị chiếc bóng của “Gái Xuân” che khuất. Ít ai biết ông từng viết lời Việt cho một số ca khúc nước ngoài, trong số ấy có những bài phổ biến rộng rãi từ thập niên 1950s, đến nay vẫn được yêu thích, như “Cánh Buồm Xa Xưa” (La Paloma), một bài Tango.
Vi vu đồi thông reo xao xác lá, chiều nay thu về
Em ơi, cánh buồm xa ngày xưa còn vương bao lời thề…
Biệt ly sao chua cay làm mắt ướt, tóc xanh nay phai màu
Nhớ mãi, nhớ mãi môi em cười khi bến xa con tàu
Em ơi, cánh buồm xa ngày xưa còn vương bao lời thề…
Biệt ly sao chua cay làm mắt ướt, tóc xanh nay phai màu
Nhớ mãi, nhớ mãi môi em cười khi bến xa con tàu
Hoặc “Cánh Bướm Vườn Xuân” (Cerisier Rose Et Pommier Blanc), một bài Rumba. Tờ nhạc ghi “Lời: Huyền Vân”, một cái tên lạ, cũng chính là ông.
Một hôm cánh bướm tung tăng đến dâng tình yêu
Cho tươi kiếp hoa u sầu quạnh hiu
Dáng hoa yêu kiều
Cho tươi kiếp hoa u sầu quạnh hiu
Dáng hoa yêu kiều
Không chỉ “Gái Xuân”, Từ Vũ còn những bài nhạc phổ thơ khác như “Giọt Lệ Thu”, phổ bài thơ cùng tên của nữ sĩ Tương Phố, “Hai Sắc Hoa Ti-gôn”, phổ bài thơ cùng tên của T.T.Kh. và một số bài thơ của các nhà thơ được yêu chuộng. Ông cũng từng thực hiện một album nhạc tên Gái Xuân Giũ Lụa Trên Sông Vân, gồm 10 bài nhạc phổ thơ được tuyển chọn trong số những sáng tác của ông với tiếng hát của chính tác giả.
Trong “Gái Xuân”, có câu hát về một địa danh nghe là lạ.
Gái xuân giũ lụa trên sông Vân
Sông Vân ấy ở đâu? Nhiều người cho đấy là con sông nhỏ nối liền sông Vạc với sông Đáy tại ngã ba chân núi Non Nước, chảy qua tỉnh Ninh Bình, làng quê của thi sĩ Nguyễn Bính.
Theo lời kể của nhạc sĩ Từ Vũ thì sông Vân là con sông chảy qua làng Vân Tự thuộc phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông, nổi tiếng với nghề dệt lụa tơ tằm. Các cô gái trong làng đã dệt nên những tấm lụa đào từ những vạt lụa tơ nõn và ngồi giũ lụa đào bên dòng sông Vân ấy để từ đó có được phiến lụa mịn màng, mềm mại như những câu thơ “Áo Lụa Hà Đông” của thi sĩ Nguyên Sa.
Giữ hộ anh màu áo lụa Hà Đông
Anh vẫn yêu màu áo ấy vô cùng
Anh vẫn yêu màu áo ấy vô cùng
Ca sĩ Tâm Vấn (bìa nhạc “Gái Xuân”)
Ca sĩ Tâm Vấn, giọng hát gắn liền với thuở ban đầu của “Gái Xuân”, cho biết chị cũng là một trong những cô gái “giũ lụa trên sông Vân” ở làng Vân Tự ngày xửa ngày xưa. Dòng sông thơ mộng ấy, sau bao nhiêu vật đổi sao dời, nay chỉ còn là khúc sông ngắn như con lạch nước. Những cô gái bên cầu dệt lụa hay “giũ lụa trên sông Vân” ấy chẳng tìm thấy đâu nữa, chỉ như câu chuyện cổ tích kể lại cho đời nhau nghe.
Riêng với nhạc sĩ Từ Vũ, điều có ý nghĩa không phải là sông Vân ở nơi nào, dài hay ngắn thế nào mà là tên của con sông ấy khơi dậy trong ông âm thanh trìu mến, gợi niềm xao xuyến, vấn vương.
Theo lời kể của người nhạc sĩ, đầu xuân năm Quý Tỵ (1953) ông đi học xa nhà ở Sài Gòn, không người thân không bạn bè, chỉ biết tìm đọc sách báo để giải khuây. Tình cờ, khi giở tập thơ Mây Tần của thi sĩ Nguyễn Bính đọc cho vơi bớt “nỗi buồn gác trọ”, chàng trai 21 tuổi bắt gặp bài thơ “Gái Xuân”. Bài thơ gợi cho ông nhiều cảm xúc, nhất là câu thơ Gái xuân giũ lụa trên sông Vân. Cô gái xuân ấy hẳn là cô gái tỉnh Hà Đông, quê ông, vốn nổi tiếng về mặt hàng tơ lụa truyền thống. Tên con sông ấy cũng là tên cô bạn gái học chung trường chung lớp, dẫn đến tình yêu trong sáng giữa đôi bạn. Mối tình học trò chỉ kéo dài một năm học, rồi Thanh Vân, tên cô gái, đi du học nước ngoài. Đôi lứa đành chia tay, không gặp lại nhau từ đấy. Bài thơ xuân của Nguyễn Bính và câu thơ ấy khiến nguồn nhạc hứng dâng trào, ông lẩm nhẩm trong đầu những giai điệu bằng Solfège rồi viết xuống và dùng đàn Tây Ban Cầm thẩm âm lại cho đến khi hoàn tất bài nhạc phổ thơ. “Gái Xuân” ra đời từ đó.
Nhạc sĩ Từ Vũ cho biết, do bài thơ ngắn, cô đọng, chỉ có tám câu, ông đã mạn phép tác giả bài thơ thêm vào hai câu để đáp ứng cấu trúc của bài nhạc.
Xuân đi, xuân đến, hãy còn xuân
Cô gái trông xuân đến bao lần
Cô gái trông xuân đến bao lần
Bài thơ được nối thêm ý. Hai câu hát thêm vào không chút gượng ép, chảy xuôi chiều với mạch thơ và phù hợp với tổng thể của bài thơ.
Bài hát, như món quà tặng ông muốn gửi đến người bạn gái ở phương xa. Câu chuyện tình nhẹ nhàng, đẹp và buồn của người nhạc sĩ không có đoạn kết, cũng lửng lơ như Lòng xuân lơ đãng và lơ lửng như dấu hỏi trong câu hát Đêm xuân cô ngủ có buồn không?
Trong “Gái Xuân” có câu hát nghe hay hay, là lạ.
Xuân đến hoa mơ, hoa mận nở
Lạ, vì trong số những bài hát đón xuân ở miền Nam bỗng nổi lên câu hát về mùa xuân miền Bắc. Lạ, vì trước giờ người ta chỉ quen nghe hoa mai, hoa cúc đua nở ngày xuân hơn bất cứ loài hoa nào khác.
Mẹ ơi, hoa cúc, hoa mai nở rồi
(“Mùa Xuân Của Mẹ”, Trịnh Lâm Ngân)
Hoa mận, hoa mơ càng hiếm hoi hơn. Mùa xuân miền Bắc hoa mận nở rộ trên những thung lũng, triền đồi. Hoa nở từng chùm, trắng muốt hay hồng nhạt, cánh hoa mỏng manh ôm lấy nhị hoa màu vàng nhạt. Hoa mơ nhiều màu hơn, từ màu trắng sữa đến hồng, đỏ, cam, tím, vàng, lung linh trong nắng sớm. Hoa mơ và hoa mận tượng trưng cho sự thanh khiết, trinh trắng như cô thiếu nữ đang độ xuân thì, căng tràn nhựa sống với nhiều e ấp, mộng mơ khi mùa xuân sang.
Xuân đến hoa mơ, hoa mận nơ…ở. Câu hát lặp đi lặp lại, mang đến cho bài nhạc xuân một phong vị riêng, không lẫn với những bài nhạc xuân khác. Những nốt luyến láy ở chữ “nở” nghe như những chồi hoa vừa hé nụ, chớm đơm bông.
“Gái Xuân” của Từ Vũ được ca sĩ Tâm Vấn chắp cánh, bay lên cùng mùa xuân. Bài hát, tính đến nay đã hơn 70 năm kể từ ngày ra đời, không bao giờ vắng bóng mỗi mùa “xuân đi, xuân đến”, không bao giờ lỗi hẹn mỗi lần Tết đến, Xuân về.
“Gái Xuân” không của riêng ai, bài hát được nhiều thế hệ ca sĩ trình bày. Hầu như không ca sĩ nào không từng hát “Gái Xuân”. Mỗi giọng có cách thể hiện riêng, có cái hay riêng, một phần vì giai điệu bài nhạc vốn đã hay nên giọng nào cất lên cũng nghe hay. Thậm chí, bài nhạc được thay đổi tiết tấu, thể điệu, từ Habanera (Slow Tango) sang Rumba, Chachacha làm tăng thêm nét duyên dáng, tươi trẻ cho “Gái Xuân” trong lúc vẫn giữ được nguyên vẹn tình cảm của bài nhạc.
“Gái Xuân” phù hợp với cả giọng nam lẫn giọng nữ, có điều giọng nữ thường là các cô ca sĩ trẻ trung, tươi tắn, phù hợp với nội dung và tình cảm của bài nhạc hơn là những ca sĩ đã đi qua thời xuân sắc.
Tôi nhớ, từng được nghe “GáiXuân” từ những ngày xưa còn bé. Và cũng nhớ rằng cả hai bà chị tôi đều yêu bài “Gái Xuân” từ thời còn con gái, đến khi lấy chồng sinh con đẻ cái vẫn còn yêu bài hát ấy. Có lần bà chị lớn nghe cô em hát Em như cô gái hãy còn xuân, bèn liếc xéo.
“Gớm, vừa phải thôi, đẻ đến mấy lứa rồi còn chỗ nào nữa mà Gái Xuân.”
Cô em chỉ biết cười, chống chế để chữa thẹn.
“Đã tàn xuân đâu chị. Xuân đi xuân đến, hãy còn xuân mà.”
Tôi chắc nhạc sĩ Từ Vũ khi phổ nhạc bài thơ cũng đã tiên liệu tình huống ấy. Người con gái ông yêu rồi cũng sẽ đi qua tuổi thanh xuân. Rồi cô sẽ quên ông, cô sẽ lấy chồng, sẽ tay bế tay bồng. Thành thử, ông bèn thêm vào câu hát ấy để giữ cho tuổi xuân cô còn tươi mãi, để giữ cho mối tình tuổi học trò còn đẹp mãi như những mùa xuân tươi, không tàn phai theo tháng năm.
Xuân đi xuân đến, hãy còn xuân
Trong một video clip tôi tình cờ xem được, nhạc sĩ Từ Vũ năm ấy 84 tuổi, hát bài tình ca mùa xuân của mình. Giọng ông vẫn tốt vẫn khỏe, vẫn luyến láy, vẫn ngân nga mượt mà. Đôi mắt ông vẫn mơ màng như chìm đắm trong một thế giới nào. Gái xuân giũ lụa trên sông Vân, vẫn là câu hát ấy, câu hát dắt đưa ông tìm gặp lại những mùa xuân phai và mối tình nào xa xưa đã đi qua đời mình.
Nhạc sĩ Từ Vũ, cầu chúc ông tìm được mùa xuân yên bình, mùa xuân vĩnh cửu nơi miền Vĩnh Phúc như ông từng ước mơ.
Lê Hữu
“Gái Xuân”, nhạc sĩ Từ Vũ hát (13/3/2015, mùng 5 Tết Ất Mùi):
“Gái Xuân”, ca sĩ Tâm Vấn hát:
