I. Buồn Se Sắt Nhớ Thu Xưa
Trong gia tài âm nhạc khoảng một trăm ca khúc của mình, nhạc sĩ Phạm Mạnh Cương từng nhắc đến Thu Ca và Thương Hoài Ngàn Năm như hai ca khúc để đời của ông. Thu Ca cũng là tác phẩm đưa tên tuổi Phạm Mạnh Cương đến với công chúng từ những năm đầu của con đường sáng tác.
Phạm Mạnh Cương sinh ngày 30.07.1933 tại Huế, là người con thứ năm trong một gia đình có chín anh em. Thân phụ ông là người yêu thích cổ nhạc, biết sử dụng đàn và sáo. Có lẽ cũng từ môi trường ấy mà ngay từ thuở nhỏ, Phạm Mạnh Cương đã sớm bộc lộ niềm say mê âm nhạc. Ông đặc biệt yêu thích âm nhạc Tây phương và những ca khúc của Đoàn Chuẩn - Từ Linh; đồng thời từng được nhạc sĩ Ngô Ganh hướng dẫn những bài học nhạc lý đầu tiên.
Năm 1953, sau khi đỗ Tú Tài II tại Huế, Phạm Mạnh Cương ra Hà Nội theo học Cao Đẳng Sư Phạm và Cử Nhân Văn Khoa. Cũng chính trong thời gian này, khi tuổi đời mới vừa tròn hai mươi, ông đã viết nên Thu Ca, một ca khúc theo điệu Tango và về sau, trở thành một trong những sáng tác được biết đến nhiều nhứt của ông.
Ngay từ khi còn đi học, Phạm Mạnh Cương đã rất mê nhạc, đặc biệt là những ca khúc của Đoàn Chuẩn - Từ Linh. Bởi vậy, khi từ Huế ra Hà Nội, đứng trước một mùa thu hoàn toàn khác với mùa thu của quê nhà, tâm hồn của người thanh niên hai mươi tuổi ấy dễ dàng rung động trước vẻ đẹp vừa thơ mộng, vừa lạnh buồn của đất Bắc.
Theo lời kể của chính Phạm Mạnh Cương, một chiều thu năm 1953, khi ông thơ thẩn ngang qua trường Trưng Vương, trong cái lạnh se sắt của gió heo may, hình ảnh những nữ sinh trong tà áo dài bay nhẹ giữa mùa thu Hà Nội đã khiến ông xúc động. Cảnh sắc ấy bất ngờ làm bật lên trong tâm trí ông những câu nhạc đầu tiên của Thu Ca - Lạnh lùng sương rơi heo may / Buồn ngơ ngác bóng chim bay / Mây tím giăng sầu đó đây / Ngày đi chiều mang sầu tới… .
Trường Trưng Vương khi ấy vốn là trường nữ sinh Đồng Khánh nổi tiếng của Hà Nội, nơi tập trung những nữ sinh trong không gian văn hóa rất riêng của đất Hà thành. Hình ảnh tà áo dài, làn gió heo may và một buổi chiều chớm thu, vì thế, đã trở thành duyên cớ, đưa Phạm Mạnh Cương đến với Thu Ca.
Sau khi hoàn thành, Phạm Mạnh Cương gửi ca khúc đến Đài Phát Thanh Hirondelle và bài hát được nữ ca sĩ Thanh Hằng phổ biến trên làn sóng phát thanh. Từ đó, Thu Ca dần được nhiều ca sĩ trình bày và tiếp tục sống trong lòng người yêu nhạc qua nhiều thế hệ. Về sau, chính Phạm Mạnh Cương còn sử dụng Thu Ca làm nhạc hiệu quen thuộc cho những chương trình ca nhạc mang tên mình.
Thu Ca của Phạm Mạnh Cương, một thế giới âm thanh đầy sương khói, nơi mùa thu không chỉ hiện ra bằng cảnh vật, mà còn trở thành tiếng nói của nỗi buồn, nỗi nhớ và tâm trạng của một lữ thứ xa quê.
Hơn bảy mươi năm đã trôi qua kể từ ngày Thu Ca ra đời, ca khúc vẫn tiếp tục được nhiều thế hệ ca sĩ trình bày. Sức sống ấy không chỉ nằm ở giai điệu Tango mềm mại, mà còn ở khả năng biến một buổi chiều mùa thu rất riêng của Hà Nội năm 1953 thành một miền ký ức mà nhiều người nghe, dù ở bất cứ thời đại nào, cũng có thể tìm thấy một phần tâm hồn mình trong đó.
******
II. Ca Khúc Thu Ca
Bằng Thu Ca, Phạm Mạnh Cương đã viết nên những rung động đầu đời của chàng trai tuổi hai mươi trước mùa thu Hà Nội đẹp đẽ, dịu dàng, gợi nhiều tình ý.
Thu Ca, với giai điệu Tango, đã đưa người nghe vào một không gian mùa thu rất riêng, có sương rơi, có heo may, có mây tím, có những chiếc lá úa và tiếng mưa rơi trên lối.
Cảnh vật mùa thu trong Thu Ca đẹp và buồn, bởi mùa thu Hà Nội, không chỉ được nhìn thấy bằng đôi mắt trẻ trung của tác giả, mà còn được cảm nhận bằng một tâm hồn, như dây tơ, đương rung lên trước vẻ đẹp mùa thu bảng lảng và đầy mơ mộng của đất trời.
Thu Ca
Lạnh lùng sương rơi heo may, buồn ngơ ngác bóng chim bay
Mây tím giăng sầu đó đây
Ngày đi chiều mang sầu tới, làn sương chiều thu lả lơi
Tiếng mưa rơi đều trên lối
Chiều về gieo thương với nhớ, lòng người lữ thứ bơ vơ
Nghe lá hoa rụng xác xơ
Chiều thu về đây lạnh lẽo, mà sương chiều rơi hắt hiu
Gió xa đưa nhẹ tiếng tiêu
Nhớ ai chiều thu, nhìn bao lá úa rơi đầy lối
Nhẹ rung tà áo, làn môi cười thắm như cánh hoa đào
Cách xa vì đâu, dù bao lần đóa hoa phai màu
Rung chi cành hoa lá, khi tà dương đã khuất non xa
Màu chiều thu reo lá úa, buồn se sắt nhớ thu xưa
Tôi biết em chiều gió mưa
Người đi về đâu ngàn lối, màu hoa chiều thu úa phai
Xót xa cho lòng tê tái
Ngập ngừng sương rơi non xa, chiều thu giăng lối cô đơn
Nghe tiếng mưa sầu chứa chan
Mà bóng chiều phai vì đâu, mờ xóa tình quen biết nhau
Nhắc chi cho lòng đớn đau.
******
II.1. Làn Sương Chiều Thu Lả Lơi
Lạnh lùng sương rơi heo may, buồn ngơ ngác bóng chim bay
Mây tím giăng sầu đó đây
Ngày đi chiều mang sầu tới, làn sương chiều thu lả lơi
Tiếng mưa rơi đều trên lối
Mùa thu vốn là mùa chuyển giao, chuyển giao giữa mùa nắng nóng, hanh nồng, là mùa hè, sang mùa mưa, mùa giá, là mùa đông. Nên mùa thu là mùa rất dễ thương. Nên mùa thu là mùa rất đẹp.
Nhưng mùa thu chỉ dễ thương và đẹp, khi tâm trạng ta đương vui, đương hạnh phúc. Chớ còn khi ta đương rầu, ta đang sầu, thì mùa thu, đẹp thì có đẹp, nhưng cũng buồn; mùa thu, đẹp thì có đẹp, nhưng cũng lạnh lùng.
Gió heo may là gió của mùa thu. Và trong cơn gió heo may lạnh lùng ấy, Phạm Mạnh Cương đưa tâm hồn mình vào cảnh vật, để rồi bắt gặp một hình ảnh rất lạ - buồn ngơ ngác bóng chim bay.
Ai buồn ngơ ngác? Phạm Mạnh Cương buồn ngơ ngác, dõi theo bóng chim bay? Hay bóng chim đang buồn ngơ ngác? Hay trong cái nhìn của một người đang buồn, đến bóng chim bay cũng trở nên ngơ ngác? Câu hát không nói rõ, mà chính cái không nói rõ ấy lại làm cho nỗi buồn trở nên mênh mang hơn.
Trong mắt nhạc sĩ, bóng chim bay bỗng thành một bóng dáng nhỏ bé, lạc lõng giữa đất trời. Một mình giữa buổi thu, nhìn bóng chim đương bay về phương xa xôi, tác giả bỗng ngẩn ngơ tự hỏi, rồi mai này, mình cũng sẽ về đâu.
Từ bóng chim, tác giả nhìn sang mây tím - mây tím giăng sầu đó đây. Nỗi buồn của con người, dường cũng phủ lên cả cảnh vật, và dưới cái nhìn của người đang sầu, màu mây cũng trở thành màu của tâm trạng.
Ngày đi chiều mang sầu tới - ngày đi, nghĩa là một ngày nữa đã qua. Ngày đi, để cho chiều mang nỗi buồn tới. Ngày và chiều, trong câu hát, dường như không còn là thời gian nữa, mà chúng đã trở thành những nhân vật biết đi, biết đến, biết mang, biết trao cho con người một cảm giác.
Khi chiều xuống, làn sương chiều thu xuất hiện trong dáng vẻ lả lơi. Sương bây giờ, không còn là hiện tượng của thiên nhiên, mà sương như cô con gái vậy, mỏng manh, mềm mại, chập chờn, lúc gần lúc xa, nhẹ nhàng quấn lấy không gian.
******
II.2. Ciều Thu Về Đây Lạnh Lẽo
Chiều về gieo thương với nhớ, lòng người lữ thứ bơ vơ
Nghe lá hoa rụng xác xơ
Chiều thu về đây lạnh lẽo, mà sương chiều rơi hắt hiu
Gió xa đưa nhẹ tiếng tiêu
“Chiều” và “thu” tiếp tục trở đi trở lại trong khổ nhạc thứ hai này. Đây vốn là phép điệp của lối hành văn, nhằm lặp đi lặp lại một không gian của tâm trạng, cứ chiều xuống là nỗi nhớ lại về, cứ thu đến là những kỷ niệm cũ lại thức dậy.
Chiều về gieo thương với nhớ - chiều không chỉ đến, mà chiều còn gieo, gieo thương, gieo nhớ.
Thương ai? Nhớ ai? Thương ai, nhớ ai, mà sao khi nỗi thương, nỗi nhớ ấy càng cao thì trong lòng lữ thứ, nỗi bơ vơ lại càng đầy?
Lòng người lữ thứ bơ vơ - lữ thứ là người đang ở nơi đất khách, quê người; vì vậy, nỗi buồn tình yêu dường như đang được hòa chung với nỗi buồn xa xứ, nỗi buồn của cảm giác không thuộc về nơi mình đang đứng.
Và lữ thứ, bỗng - nghe lá hoa rụng xác xơ. Lá hoa rụng xuống, không còn nguyên vẹn, không còn tươi tốt, không còn sức sống, lá hoa xác xơ. Và “xác xơ” này ở đây, cũng được dùng để diễn tả nỗi xác xơ của lòng người.
Lá hoa rụng xuống, rã ra từng cánh, vỡ khô từng mảnh, cũng như tâm hồn người tiều tụy, héo hon, rụng xuống, trơ trọi, không lành lặn, không nguyên vẹn hình hài. Cảnh vật và con người lúc này gần như đã nhập làm một. Lá hoa xác xơ, lòng người cũng xác xơ.
Không chỉ người lạnh, mà cả buổi chiều cũng lạnh, cả mùa thu cũng lạnh, nên - chiều thu về đây lạnh lẽo / mà sương chiều rơi hắt hiu.
“Hắt hiu”, vắng vẻ, hiu quạnh, thưa thớt. Đặt “hắt hiu” cạnh “sương chiều”, cảm giác lạnh của mùa thu bỗng không còn là sự lạnh lẽo của thời tiết nữa, mà trở thành cái lạnh của một tâm hồn đang thiếu vắng một người.
Gió xa đưa nhẹ tiếng tiêu - một tiếng tiêu nhẹ, từ rất xa vọng lại, khiến không gian đã vắng lại càng thêm vắng, khiến lòng người đã cô đơn lại càng thêm cô đơn.
******
II.3. Nhớ Ai Chiều Thu
Nhớ ai chiều thu, nhìn bao lá úa rơi đầy lối
Nhẹ rung tà áo, làn môi cười thắm như cánh hoa đào
Cách xa vì đâu, dù bao lần lá hoa phai màu
Rung chi cành hoa lá, khi tà dương đã khuất non xa
Trong hai khổ nhạc đầu, Phạm Mạnh Cương đã giới thiệu đến người nghe cảnh thu và nỗi buồn của lữ thứ, và đến khổ nhạc thứ ba này, nhạc sĩ đã cho, người mà ông đang nhớ được xuất hiện.
Nhớ ai? Ai nhớ? Bây giờ nhớ ai? Tôi thích đại từ “ai” này trong văn chương lắm. “Ai” ở đây có thể là người yêu. “Ai” ở đây có thể là một mối tình đã qua. “Ai” ở đây có thể là một người vừa quen biết, nhưng đã sớm khiến cho mình xao xuyến, nhớ nhung. “Ai” ở đây, cũng có thể chỉ là một đôi mắt, một dáng vóc, một giọng nói, một nụ cười, khiến cho mình bâng khuâng, khiến cho mình vẩn vơ nghĩ ngợi.
Chỉ một chữ “ai” thôi, mà mở ra không biết bao nhiêu là hình dung.
Ai của Phạm Mạnh Cương, là nàng, với - nhẹ rung tà áo; là nàng, với - làn môi cười thắm như cánh hoa đào. Nàng của nhạc sĩ thanh tú, nhẹ nhàng, duyên dáng xiết bao.
Nhưng rồi, ngay sau vẻ đẹp ấy là câu hỏi - cách xa vì đâu? Câu hỏi ngắn mà thiệt buồn. Cách xa vì đâu ở đây, không nhất thiết chỉ là một cuộc chia tay. Cách xa - có thể là khoảng cách của thời gian, của không gian, của những đổi thay thường thấy trong đời người.
******
II.4. Màu Chiều Thu Reo Lá Úa
Màu chiều thu reo lá úa, buồn se sắt nhớ thu xưa
Tôi biết em chiều gió mưa
Người đi về đâu ngàn lối, màu hoa chiều thu úa phai
Xót xa cho lòng tê tái
Sang khổ nhạc thứ tư - màu chiều thu - lại xuất hiện, và bắt đầu - úa phai. Màu chiều thu được nhìn qua những chiếc lá úa, và chính màu úa ấy đã đánh thức - thu xưa.
Mới nói, với tôi, mỗi nhạc sĩ chính là một nhà thơ. Phạm Duy là một nhà thơ, Trịnh Công Sơn là một nhà thơ, và cũng thế, Phạm Mạnh Cương chính là một nhà thơ.
Trong các bài cảm nhận của tôi, tôi vẫn thường nửa đùa nửa thật, nếu các nhạc sĩ mà lấn sang lãnh vực làm thơ, thì nhiều người đang đứng ở những thứ hạng đầu bên thơ xưa nay, chắc sẽ phải lùi xuống lắm, chớ khó lòng mà tung hoành như trước giờ, kiểu vườn không nhà trống.
Bởi trong mấy chữ - buồn se sắt nhớ thu xưa - đâu chỉ có âm nhạc? Mà trong đó, có cả một bài thơ về thời gian, về kỷ niệm và về một người đã xa xôi.
“Se sắt” nghĩa là lạnh co lại, nhưng khi đi với “nỗi buồn”, “se sắt" ấy lại gợi đến một nỗi lạnh dai dẳng, bén cứa vào tâm hồn.
Buồn se sắt nhớ thu xưa - nghĩa là nhớ về một mùa thu đã mất, nhớ một thời đã qua, nhớ một người đã từng có mặt trong mùa thu ấy.
Tôi biết em chiều gió mưa - nếu “ai” ở khổ trước còn mơ hồ, thì “em” ở đây đã gần hơn, rõ hơn. Người được nhớ không còn vô danh nữa, nàng đã có một đại từ để gọi.
Nhưng ngay khi “em” xuất hiện, câu hát lập tức chuyển sang - người đi về đâu ngàn lối? Người đi rồi, và chẳng biết đi về đâu, ngàn lối, ngàn phương, vời vợi.
Và trong lúc người đi biệt, thì - màu hoa chiều thu úa phai. Hoa úa như cuộc tình ta. Hoa phai như thời gian biền biệt. Úa và phai ấy, càng làm lòng thêm xót xa, càng làm lòng thêm tê tái.
Buồn trong Thu Ca của Phạm Mạnh Cương được đi qua nhiều tầng, sầu, nhớ, bơ vơ, lạnh lẽo, hắt hiu, se sắt, để rồi cuối cùng là xót xa và tê tái.
******
II.5. Chiều Thu Giăng Lối Cô Đơn
Ngập ngừng sương rơi non xa, chiều thu giăng lối cô đơn
Nghe tiếng mưa sầu chứa chan
Mà bóng chiều phai vì đâu, mờ xóa tình quen biết nhau
Nhắc chi cho lòng đớn đau.
Ngập ngừng sương rơi non xa - sương giờ đây, như có chân bước, như có tâm trạng, như có sự chần chừ. Sương cứ rơi, cứ giăng, cứ phủ mờ, như thể không nỡ rời đi.
Chiều thu giăng lối cô đơn - cô đơn giờ đây đã trở thành con đường, nơi lữ thứ đương đứng tần ngần, chẳng biết phải đi đâu, về đâu.
Nghe tiếng mưa sầu chứa chan - sầu mà đến mức chứa chan, nghĩa là sầu đã nhiều lắm rồi, sầu đã đầy lắm rồi, sầu chỉ chực chờ tràn ra, trào ra mà thôi. Nếu ban đầu, chỉ là - tiếng mưa rơi đều trên lối - thì giờ đây, đã thành - tiếng mưa sầu chứa chan.
Mà bóng chiều phai vì đâu? Câu hỏi đặt ra nhưng chẳng thấy ai trả lời. Và với những từ “phai”, “úa”, “mờ xóa” trong ca khúc, tác giả đã khiến cho người nghe có cảm giác, mọi thứ đang dần dần biến mất trước mắt, mùa thu phai, màu hoa phai, bóng chiều phai, và cuối cùng là một mối tình cũng bị thời gian phủ mờ - mờ xóa tình quen biết nhau.
Cuối cùng, tác giả tự hỏi - nhắc chi cho lòng đớn đau? Nhắc để làm gì. Nhắc, cũng đâu thể gọi người trở lại. Vậy thì nhắc làm chi. Càng nhắc, chỉ lại càng thêm đau thôi.
Ca khúc là một vòng tròn của mùa thu và nỗi nhớ. Thu đến, người nhớ. Chiều xuống, người sầu. Mưa rơi, người cô đơn, lá úa, hoa phai, tà dương khuất núi.
******
III. Màu Hoa Chiều Thu Úa Phai
Hoa vốn đẹp. Hoa vốn là biểu tượng của cái đẹp. Hoa nở là mùa xuân của đất trời, là tuổi trẻ của con người, là tình yêu khi vừa mới bắt đầu. Nhưng hoa cũng có một định mệnh rất buồn, đã nở thì rồi sẽ tàn; đã đẹp thì rồi sẽ phai; đã có mặt trong cuộc đời thì rồi cũng sẽ có một ngày phải rời khỏi cuộc đời. Thế nên, nhìn một đóa hoa, người trong lòng vui thì chỉ thấy hoa đẹp, nhưng với người buồn, có khi, họ lại nhìn thấy cả một kiếp người ở trỏng.
Từ rất lâu, văn chương phương Đông đã nhìn hoa bằng một ánh mắt như thế. Nguyễn Du từng viết - người buồn cảnh có vui đâu bao giờ. Câu thơ tưởng chừng rất đỗi bình thường, thế nhưng, càng ngẫm nghĩ lại càng thấy hay. Cảnh vật vốn chẳng buồn, chẳng vui, hoa không biết buồn, lá không biết vui, mây không biết nhớ, mưa không biết thương, chỉ có lòng người là đem tâm trạng của mình phủ lên vạn vật.
Cho nên, trong Thu Ca, Phạm Mạnh Cương nhìn thấy lá úa, hoa phai, sương rơi, chiều xuống, tà dương khuất núi, nhưng có lẽ, thứ mà ông thực sự nhìn thấy, nào phải là lá, là hoa, là sương, là chiều đâu? Mà, Phạm Mạnh Cương đã nhìn thấy thời gian. Thời gian ấy mà, có một đặc tính rất đáng sợ - không bao giờ đứng lại. Một thứ hôm nay còn rất đẹp, ngày mai đã khác. Một người hôm nay còn ở bên mình, ngày mai đã đi. Một cuộc tình hôm nay còn nồng nàn, ngày mai đã thuộc về quá khứ. Một mùa thu hôm nay đương trước mắt, ngày mai đã trở thành “thu xưa”. “Úa” và “phai” trong Thu Ca không chỉ là màu của hoa. Úa và phai còn là màu của thời gian.
Trong thơ ca Việt Nam, có lẽ ít có ai nói về sự phai tàn của cái đẹp vừa dịu dàng lại vừa đau đớn như Nguyễn Du. Đọc Truyện Kiều, chúng ta gặp biết bao nhiêu lần hoa gắn với tuổi trẻ, với tình yêu, với số phận: Sen tàn cúc lại nở hoa / Sầu dài ngày ngắn đông đà sang xuân. Hoa tàn rồi hoa khác nở, mùa này qua thì mùa khác tới, đó là quy luật tự nhiên.
Nhưng con người thì không phải lúc nào cũng có thể bình thản trước quy luật ấy, bởi một đóa hoa khác có thể nở, nhưng đóa hoa cũ không trở lại; một mùa xuân khác có thể đến, nhưng mùa xuân của ngày xưa không trở lại; một người khác có thể bước vào đời ta, nhưng người đã từng khiến trái tim ta rung động trong một mùa thu nào đó thì không thể được thay thế bằng một người khác.
Bởi thế, nỗi đau của Thu Ca không vì mùa thu buồn, mà là vì, mùa thu đã nhắc con người rằng - mọi thứ, dẫu có đẹp đẽ đến đâu, đều cũng sẽ có ngày đổi khác.
Phật giáo gọi quy luật ấy là Vô Thường. Vô Thường, nhưng lại làm cho ký ức trở nên bất tử. Vì nếu mọi thứ không bao giờ mất đi, có lẽ con người cũng chẳng cần phải nhớ.
Chúng ta chỉ nhớ khi biết rằng mình có thể mất. Chúng ta giữ một tấm hình cũ vì người trong hình đã không còn ở bên ta như ngày ấy. Chúng ta nghe lại một bản nhạc cũ vì một thời gian nào đó trong đời mình đã gởi một phần trái tim vào bản nhạc ấy. Và chúng ta yêu mùa thu, đôi khi không phải vì mùa thu đẹp, mà là vì, ta đã từng sánh đôi bên một người khi nhìn ngắm mùa thu.
Một người đã từng đi bên cạnh ta, đã từng cười, đã từng rung nhẹ tà áo, đã từng có làn môi cười thắm như cánh hoa đào, rồi người ấy đi. Mùa thu trở lại, hoa lại nở, mưa lại rơi, chỉ có người là không còn ở đó. Thành ra, chẳng biết từ lúc nào nữa, ta không còn yêu mùa thu bằng đôi mắt của hiện tại nữa, mà là bằng ký ức.
Có một câu trong Truyện Kiều mà mỗi lần nghĩ đến mùa thu, nghĩ đến chia lìa, tôi lại nhớ: Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu / Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ. Thật ra, cảnh vật không làm con người buồn mà chính con người làm cho cảnh vật mang nỗi buồn của mình.
Suy ra, nếu một ngày nào đó lòng ta không còn buồn nữa, liệu mùa thu có lạnh lẽo không? Có chớ, nhưng lạnh ấy sẽ chỉ là cơn lạnh tự nhiên của đất trời. Còn lạnh trong Thu Ca là lạnh của nỗi niềm trống vắng.
Đôi khi tôi lẩn thẩn nghĩ, tình yêu đẹp nhất không phải là tình yêu không bao giờ chia lìa, bởi trên đời này, làm gì có điều gì bảo đảm rằng, một người sẽ ở cạnh một người mãi mãi?
Tình yêu đẹp, có lẽ là khi một người đã đi khỏi đời ta rất lâu, nhưng chỉ cần một buổi chiều thu, một tiếng mưa rơi, một cành hoa úa, một làn gió se, một bản nhạc cũ vang lên, người xưa ấy lại quay trở về cùng ta - trở về bằng ký ức.
Màu hoa chiều thu úa phai - úa mà vẫn rất đẹp, phai mà vẫn rất thơ, buồn mà vẫn rất dịu dàng. Mùa thu đẹp không phải vì mùa thu không tàn, mùa thu đẹp chính vì mùa thu rồi sẽ qua.
******
IV. Người Đi Về Đâu Ngàn Lối
Thu Ca viết về mùa thu, nhưng Thu Ca cũng là ca khúc viết về thân phận con người.
Mùa thu trong Thu Ca, không chỉ hiện diện bằng sắc lá, bằng gió lạnh, bằng những khoảng trời buồn vắng, mà còn hiện diện như một mùa của lòng người, mùa của nhớ thương, của chia lìa và hoài niệm.
Mùa thu trong Thu Ca nào chỉ đâu là bức tranh phong cảnh, mà mùa thu ấy còn gợi đến một điều sâu kín hơn, con người bước vào cuộc đời bằng những cuộc gặp gỡ nhưng rồi chính họ cũng phải đi qua những biệt ly; ta tưởng có thể giữ mãi bên mình một tình yêu, một bóng hình, một thời son trẻ, nhưng sau cùng thì mọi thứ ấy, vẫn lặng lẽ trôi về phía không thể quay trở lại.
Thế nên, đằng sau câu chuyện riêng của một người đang nhớ một người là một quy luật rộng lớn hơn của đời sống. Tình yêu đẹp bởi nó có thể làm cho con người biết rung động, biết chờ đợi, biết nhớ thương; nhưng cũng chính vì thế mà con người phải nếm trải nỗi đau khi những điều mình yêu thương không còn ở bên mình nữa.
Mùa thu trong Thu Ca, vì vậy, vừa đẹp vừa buồn, vừa dịu dàng vừa khắc nghiệt. Thu Ca nhắc con người rằng, vẻ đẹp nào rồi cũng có lúc phai màu, cuộc gặp nào rồi cũng có lúc chia xa, và tình yêu, và người ấy, những tưởng như thuộc về mình mãi mãi, có khi chỉ hiện diện, chỉ song hành cùng mình một đoạn rất ngắn trong hành trình của kiếp người.
Phạm Mạnh Cương, bằng Thu Ca, ông đã kể cho người nghe, không chỉ là một câu chuyện tình, mà còn là tiếng lòng của một người đứng trước sự mải miết của thời gian, còn là tiếng thở dài trước một mùa đã qua, trước một bóng người đã xa rời khỏi tầm tay hữu hạn.
Có lẽ vì vậy mà câu hỏi - người đi về đâu ngàn lối - đã trở thành linh hồn của nhạc phẩm. Hỏi, nhưng không cần câu trả lời. Người đi, cũng đi rồi. Ngàn lối, nhưng chẳng lối nào là lối quay trở lại.
Người đi về đâu ư? Về một nơi nào đó mà người ở lại không thể biết. Về một phương trời xa lạ, nơi ký ức về nhau rồi cũng nhạt dần theo năm tháng. Hay, người chẳng thực sự đi đâu cả, mà vẫn ở lại trong một góc sâu thẳm riêng của tâm hồn, để mỗi độ thu về, chỉ cần một làn gió nhẹ, một chiếc lá rụng rơi, một khoảng trời se lạnh, cũng đủ làm hình bóng cũ quay về?
Câu hỏi không cần lời đáp, bởi người hỏi không cần nghe câu trả lời, bởi vì họ đã nhận ra khả năng giới hạn của mình trước thời gian, trước chia lìa, trước những điều, rồi trước sau gì, rồi sớm muộn gì, cũng mất.
Đường đời rộng đến vô cùng, nhưng nghịch lý thay, càng nhiều lối đi, con người càng khó tìm lại nhau.
Con người đến rồi đi khỏi cuộc đời như một khách trọ. Trong hành trình không lâu bền ấy, ta yêu nhau rồi xa, ta gặp nhau rồi biệt. Một đóa hoa đẹp đến đâu cũng không thể chống lại mùa tàn. Một cuộc tình thắm thiết đến đâu cũng không thể bắt thời gian đứng lại. Một tuổi xuân rực rỡ đến đâu cũng không thể giữ mãi màu xanh của nó. Có lẽ chính vì biết mọi thứ rồi sẽ mất mà con người càng tha thiết với những gì đang có.
Người rồi vẫn cứ đi, mùa rồi vẫn cứ đổi, hoa rồi vẫn cứ tàn, tình rồi vẫn cứ xa, và thời gian cứ lặng lẽ mang tất cả về phía không thể nào quay trở lại.
Giờ đây - người đi về đâu ngàn lối - không chỉ là một câu hỏi bỏ ngỏ, mà nó đã trở thành một tiếng thở dài, của tôi, của bạn, của anh, của chị, của em. Tiếng thở dài của người ở lại trước bóng người đã khuất. Tiếng thở dài của tình yêu trước nỗi chia lìa. Và, là tiếng thở dài của con người trước chính cuộc đời mình - đến từ đâu, đi về đâu, tại sao lại gặp nhau chi để rồi chia lìa, tại sao lại yêu nhau chi để rồi ly biệt.
Thu Ca, khúc ca mùa thu của kiếp người. Thu Ca, khúc ca buồn của phận người, cùng câu hỏi bâng khuâng muôn thuở:
Người Đi Về Đâu Ngàn Lối?!
Sài Gòn 20.09.2026
Phạm Hiền Mây
Nguồn: Fb Phạm Hiền Mây