I. Phạm Duy Và Phạm Thiên Thư
Trong sự nghiệp sáng tác đồ sộ của mình, Phạm Duy đã có rất nhiều ca khúc, mà phần lời, lấy từ thơ của nhiều nhà thơ nổi tiếng. Một trong những nhà thơ đó là Phạm Thiên Thư, với bốn bài thơ được phổ thành nhạc: Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng, Ngày Xưa Hoàng Thị, Em Lễ Chùa Này và Gọi Em Là Đóa Hoa Sầu.
Cả bốn bài, nếu nhận xét rằng hay, thì quả là thiệt thòi cho nhạc sĩ lắm. Công bằng hơn, thì phải mô tả nó bằng những từ cảm thán như rất hay, rất rất hay.
Thế hệ tôi, nói một cách không ngoa là, không ai mà không biết. Còn tệ hơn thì cũng, hiếm ai mà chưa từng nghe qua một lần.
Phạm Thiên Thư, tức Thích Tuệ Không, từng cạo đầu, mặc áo nâu sòng, ở trong chùa đến chín năm. Đi tu, cũng là chuyện bất đắc dĩ, nhưng nhờ vậy mà ông ngộ ra được nhiều điều. Thơ ông vì thế đậm vị thiền, lời thơ bất phàm, nhẹ nhàng, trong sáng, thanh thoát, không nhuốm màu tục lụy. Nếu có nhớ, thì đó cũng chỉ là nỗi nhớ theo kiểu thấp thoáng, xa xôi, khói sương, huyền ảo. Nếu có yêu, thì đó cũng chỉ là tình yêu trong cõi phù vân, hư huyễn, vô thường.
Võ Phiến từng viết thế này: “Trong vai tu sĩ đa tình, Phạm Thiên Thư tuyệt vời, đáng yêu hết sức”. Võ Phiến còn nhấn mạnh: “Thơ tình của Phạm Thiên Thư không có nụ hôn, lại không có cả da lẫn thịt.”
Phạm Thiên Thư, làm thơ như nước chảy mây trôi, trào tuôn lênh láng. Đọc thơ ông, dẫu giữa cõi phù sinh, chênh vênh, chao đảo, mà ta vẫn nghe ra, lòng rất đỗi thanh thản, bình yên. Nếu có chút xa xôi, thì cũng chỉ là một thoáng niềm riêng, dĩ vãng.
******
II. Từ Bài Thơ Động Hoa Vàng Đến Nhạc Phẩm Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng
Bài thơ Động Hoa Vàng, một trong những bài thơ xuất sắc nhất của Phạm Thiên Thư, có một trăm khổ, mỗi khổ bốn câu, kể chuyện gã từ quan, vốn xem nhẹ lợi danh, chán chường chốn thị phi, tìm về nơi non cao suối sâu, lui vào, ẩn dật, mơ được cùng tình ngủ say trong Động Hoa Vàng.
Động Hoa Vàng, nơi có miền tuyết thơm, tơ huyền, hoa rừng, cội thu xanh, đồi dạ lan, đường lặng im, thềm trăng, lưng núi phượng. Đó còn là một nơi đầy hoa, đầy trăng, đầy cả tiếng chim.
Và là nơi để nhớ nhau.
Từ bốn trăm câu này, Phạm Duy đã lựa chọn một số câu để viết thành nhạc phẩm Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng. Chỉ lấy một ít, thậm chí, có những câu chỉ lấy một từ, vậy mà khi thành hình, ca khúc vẫn giữ được ý chính của bài thơ. Mới nói, Phạm Duy tài tình. Mới nói, Phạm Duy - phù thủy âm nhạc.
Các câu Phạm Duy sử dụng, nằm trong các khổ lục bát sau đây:
7.
ừ thì mình ngại mưa mau
cũng đưa anh đến bên cầu nước xuôi
sông này chảy một dòng thôi
mây đầu sông thẫm tóc người cuối sông
8.
ngày xưa em chửa theo chồng
mùa xuân em mặc áo hồng đào rơi
mùa thu áo biếc da trời
sang đông em lại đổi dời áo hoa
9.
đường về hái nụ mù sa
đưa theo dài một nương cà tím thôi
thôi thì em chẳng yêu tôi
leo lên cành bưởi nhớ người rưng rưng
12.
con chim chết dưới cội hoa
tiếng kêu rụng giữa giang hà xanh xao
mai anh chết dưới cội đào
khóc anh xin nhỏ lệ vào thiên thu
15.
đợi nhau tàn cuộc hoa này
đành như cánh bướm đồi tây hững hờ
tìm trang lệ ố hàng thơ
chữ xưa quyên dục bây giờ chim di
22.
thì thôi tóc ấy phù vân
thì thôi lệ ấy còn ngần dáng sương
thì thôi mù phố xe đường
thôi thì thôi nhé đoạn trường thế thôi
41.
ta về rũ áo mây trôi
gối trăng đánh giấc bên đồi dạ lan
rằng xưa có gã từ quan
lên non tìm động hoa vàng ngủ say
46.
nhện cheo leo mắc tơ trời
dòng chim qua hỏi mộ người tà dương
đánh rơi hạt mận bên đường
xuân sau mọc giữa chân thường cội hoa
49.
mùa xuân mặc lá trên ngàn
mùa thu mặc chú bướm vàng tương tư
động nam hoa có thiền sư
đổi kinh lấy rượu tâm hư uống tràn
62.
từ hôm em bỏ theo chồng
áo trắng em cất áo hồng em mang
chiều nay giở lại bàng hoàng
mười năm áo cũ hoe vàng lệ xanh
******
III. Khóc Ta Xin Nhỏ Lệ Vào Thiên Thu
Nhiều ca sĩ hát nhạc của Phạm Duy, nhưng cả bốn bài nói trên, nếu hỏi tôi, thích người nào hát nhất, thì tôi sẽ thưa ngay mà không cần suy nghĩ, đắn đo - Thái Thanh.
Ngày nhỏ, khi chưa biết nhiều, tôi cho rằng, giọng bà, nghe sao uốn éo, nheo nhéo, chua chua. Lớn lên mới biết, uốn éo ấy, chua chua ấy, vừa là trời phú vừa là kỹ năng, có một không hai. Ngay cả cô con gái Ý Lan của bà, cũng chỉ nghe ra điều điệu, làm dáng, chớ không thể nào véo von, réo rắt, như tầng mây, như dòng suối, như tiếng chim, tiếng chân nai, tiếng ban mai, tiếng thầm thì to nhỏ của hoàng hôn, của bốn mùa đổi thay màu lá, như giọng của người mẹ mình. Nên thích.
Phạm Thiên Thư, trời sắp xếp cho thơ ông gặp được Phạm Duy, rồi trời lại sắp xếp cho Phạm Duy gặp được Thái Thanh (hoặc có thể, ngược lại). Không có những mối lương duyên kiểu tiền định ấy, thì không có tên tuổi lẫy lừng họ, trong suốt cả hai thế kỷ, hai mươi và hai mươi mốt, như đã.
Nếu nói thơ Phạm Thiên Thư là những sợi tơ thì Phạm Duy là người dệt tơ ấy thành lụa, và giọng ca Thái Thanh đã dát vàng vào tấm lụa óng ả ấy.
1.
rằng xưa có gã từ quan
lên non tìm động hoa vàng nhớ nhau
thôi thì em đừng ngại mưa mau
đưa nhau ra tới bên cầu nước xuôi
sông này đây chảy một dòng thôi
mây đầu sông thẫm tóc người cuối sông
nhớ xưa em chửa theo chồng
mùa xuân may áo áo hồng đào rơi
mùa thu em mặc áo da trời
sang đông lại khoác lên người áo hoa
**
2.
rằng xưa có gã từ quan
lên non tìm động hoa vàng ngủ say
thôi thì em chẳng còn yêu tôi
leo lên cành bưởi khóc người rưng rưng
thôi thì thôi mộ người tà dương
thôi thì thôi nhé đoạn trường thế thôi
nhớ xưa em rũ tóc thề
nhìn trăng sao nỡ để lời thề bay
đợi nhau tàn cuộc hoa này
đành như cánh bướm đồi tây hững hờ
**
3.
rằng xưa có gã từ quan
lên non tìm động hoa vàng ngủ say
thôi thì thôi để mặc mây trôi
ôm trăng đánh giấc bên đồi dạ lan
thôi thì thôi chỉ là phù vân
thôi thì thôi nhé có ngần ấy thôi
chim ơi chết dưới cội hoa
tiếng kêu rơi rụng giữa giang hà
mai ta chết dưới cội đào
khóc ta xin nhỏ lệ vào thiên thu
Một trăm khổ thơ Động Hoa Vàng của Phạm Thiên Thư, nếu có người nhớ hết, chắc hiếm. Nhưng khi Phạm Duy soạn thành Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng, số lượng người thuộc ca khúc, và biết đó là thơ của Phạm Thiên Thư, tôi nghĩ, phải nhiều, gấp trăm, gấp ngàn lần hơn thế.
******
IV. Như Lai Thường Trụ, Trên Tà Áo Xuân
Và cũng ít ai biết rằng, trong một trăm khổ thơ ấy, khổ thơ hay nhất lại là khổ thơ không được đưa vào nhạc nhưng lại làm tốn hao giấy mực nhất của giới thưởng lãm, cảm nhận, phê bình.
Đó là khổ thơ mở đầu:
mười con nhạn trắng về tha
như lai thường trụ trên tà áo xuân
vai nghiêng nghiêng suối tơ huyền
đôi gò đào nở trên miền tuyết thơm
Bốn câu thơ, đẹp như mơ.
Cảm ra là nó đẹp, nhưng kêu giải thích, thì thiệt là khó chớ chẳng phải chơi.
Rồi giới mê thơ nghĩ, chắc phải tìm Phạm Thiên Thư để nghe ông kể đầu đuôi, nhưng giờ đây, nghe đồn, ông đã từ lâu rồi, nhớ nhớ quên quên. Trí óc ông, đã bắt đầu đi mây về gió.
Thế thì phải tự đoán thôi.
Và tôi tìm ra, động từ “tha” ở cuối câu, được lấy ra từ “chính tha”. “Chính tha” là gì? “Chính tha” là khi chúng sinh đó, nhận ra, Phật là “thường trụ”, không biến đổi.
Còn “Như Lai thường trụ”, là vế sau của lời Phật, mà ngài từng thuyết Pháp: Vạn Pháp là vô thường, Như Lai là thường trụ.
******
V. Cớ Sao Lận Đận Cái Hình Không Hư
hỏi con vạc đậu bờ kinh
cớ sao lận đận cái hình không hư
vạc rằng thưa bác thiên thư
mặc chi cái áo thiền sư ỡm ờ. - (60 - Động Hoa Vàng)
Nghĩ về “cái hình không hư”, thiền sư Tuệ Không, tức Phạm Thiên Thư cho rằng, vạn vật, mọi chuyện ở trong cái thế giới ta bà này, chẳng riêng gì “thiên thư”, hết thảy, có thứ chi không ỡm ờ đâu?
Lửng lơ, lưng chừng, tạm bợ, không mà có, có mà như không. Ỡm ờ.
Vì nhận ra được, tất thảy đời này, đều là ỡm ờ, nên thiền sư mới cho nhân vật chính trong thơ của mình, từ quan, lên non tìm động hoa vàng, mà ngủ say!
******
VI. Mang Theo Được Gì Khi Đi?
Cách đây hai hôm, khi trả lời lá đơn tố giác mình, ở phần cuối, sư Minh Tuệ nói, nguyên văn như sau:
- Đến cõi này, thì cùng vui vẻ sống với nhau, hết mạng thì thôi.
- Ở đời, dẫu trăm năm, rồi thì cũng đều chết thôi. Tranh giành đến mấy, thì cuối cùng cũng bỏ mạng. Quan trọng là, bỏ mạng này, mình mang theo được gì khi đi?
Mình mang theo được gì khi đi?!
Sài Gòn 19.04.2025
Phạm Hiền Mây
Nguồn: Fb Phạm Hiền Mây