(Hình: Instagram của ông Hess)
Ân
Trận mưa đầu Thu đến vào những ngày đầu của tháng 10. Thiên nhiên tưới tẩm cho hoa lá cỏ cây nguồn sinh lực vô biên, cho con người được hưởng một không khí dễ chịu ngày cuối tuần. Những vật thể, nhân tố này không quen biết nhau, chỉ là cùng nhau tồn tại ở hành tinh này, dưới bầu trời, trên mặt đất.
Cũng như ông Kyler Hess, cha của bốn đứa con, người đang chiến đấu với bệnh ung thư đại trực tràng giai đoạn 4, và bà Abby Conley, không quen biết nhau. Họ chỉ là những người cha người mẹ có con học cùng trường ở Polk City, Iowa.
Đối với ông Hess, khi được chơi ném bóng bầu dục với các con của ông ngoài sân nhà là điều mà ông vô cùng trân quý. Chính những khoảnh khắc giản đơn ấy lại mang ý nghĩa vô cùng to lớn cho ông và cả gia đình. Ông kể lại với đài truyền hình KCCI trong phỏng vấn:
"Khi bệnh viện thông báo về xác suất của căn bệnh, vợ tôi đã lập tức nói: 'Tuyệt đối không. Chúng ta sẽ không để những con số đó ám ảnh tâm trí anh.”
Bà Emilie, vợ của ông Kyler, quyết tâm gia đình sẽ là luôn nỗ lực duy trì tinh thần lạc quan kể từ khi nhận kết quả chẩn đoán bệnh của ông vào tháng 7/2025.
Đối với bà Emilie, thời điểm ấy, bà chỉ nhìn nhận đó là một thông tin thể hiện qua con số. Suy nghĩ lúc ấy là: “Hãy để chúng ta tự viết nên câu chuyện của mình và xem có thể làm được gì từ đó.”
Kết quả chụp CT cho thấy ung thư đã di căn sang gan của ông Kyler với hơn 15 khối u. Các bác sĩ tại Des Moines thông báo rằng họ không thể can thiệp được nhiều, vì vậy gia đình ông đã tìm đến Mayo Clinic ở Rochester, Minnesota để điều trị. Sau vài tháng điều trị, thay đổi chế độ dinh dưỡng cùng nhiều biện pháp khác mà ông và bệnh viện cùng thực hiện, tình hình bắt đầu chuyển biến tích cực và các khối u dần thu nhỏ lại.
Khi bệnh ung thư được kiểm soát, các bác sĩ tại Mayo Clinic thông báo với ông Kyler rằng ông đủ điều kiện để ghép gan, nhưng lá gan đó phải đến từ một người hiến tặng còn sống. Gan gồm hai thùy, và một thùy trong số đó có khả năng phát triển và tái tạo khi được cấy ghép vào cơ thể người khác.
Anh trai của ông Kyler lập tức ghi danh quá trình kiểm tra kỹ lưỡng, nhưng không thể hiến tặng do cấu trúc giải phẫu gan của ông không phù hợp.
Rồi, như cơn mưa rào đổ xuống đất trời sau những ngày khô cằn, nóng bức, hơn tất cả những gì gọi là kỳ diệu, hư cấu, đã xuất hiện. Một người luôn theo dõi hành trình chiến đấu với căn bệnh của ông Kyler trên mạng, âm thầm đến Mayo Clinic để trải qua ba ngày kiểm tra thật kỹ, nhằm xác định xem gan của mình có phù hợp để hiến tặng hay không.
Kết quả cho thấy, cô hoàn toàn phù hợp.
Cô Abby Conley không quen biết ông Kyler. Cô chỉ cảm thấy có gì đó thôi thúc mình thực hiện việc này để tưởng nhớ người cha đã qua đời vào năm 2021 trong lúc chờ ghép tủy sau thời gian dài chiến đấu với căn bệnh ung thư bạch cầu, sau một ca nhiễm trùng phổi khiến ông không còn đủ điều kiện để thực hiện ca ghép tạng mà ông hằng mong đợi.
"Tôi cảm thấy rất buồn cho họ, nhưng rồi đúng khoảnh khắc đó, tôi tự nhủ: 'Chắc chắn là mình rồi'", cô Abby Conley nói với Laura Terrell của đài truyền hình KCCI. “Chứng kiến một người cùng độ tuổi, có con cái cũng trạc tuổi con mình... cảm giác đó thực sự khiến lòng người tan nát.”
"Khi cha tôi đang ở những ngày cuối đời, ông đã viết một lá thư gửi gia đình, trong đó có đoạn: 'Cha đã sống một cuộc đời đẹp tựa chuyện cổ tích... hãy tiếp nối điều đó nhé,'" Conley nói tiếp.
Giờ đây, Conley hy vọng rằng việc cô hiến tặng một phần cơ thể của mình, sẽ giúp ông Kyler có thêm nhiều năm tháng nữa để ở bên các con.
"Để có thể tiếp tục sống và chứng kiến các con tốt nghiệp, dắt tay con gái bước vào lễ đường, cũng như cùng chúng trải qua mọi khoảnh khắc trọng đại của cuộc đời, tôi cần đến phần hỗ trợ mà bản thân mình không thể tự thực hiện được," ông Kyler nói.
Khi ông Kyler Hess nhận thông báo rằng đã tìm thấy người hiến tạng phù hợp, các quy định về bảo mật thông tin đã ngăn cản bệnh viện tiết lộ danh tính của người hiến. Không muốn để nghĩa cử cao đẹp này trôi qua trong lặng lẽ, vợ của Kyler đã đăng tải một thông điệp lên mạng xã hội: "Dù bạn là ai, chúng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất từ tận đáy lòng."
Conley đã gửi thư cho gia đình để giới thiệu bản thân, và hai bên đã giữ liên lạc trước khi ca phẫu thuật diễn ra. Kể từ đó, gia đình họ từ những người xa lạ trở thàng “người một nhà.” Các con của ông Kyler cũng liên lạc với gia đình Conley. Một trong những người con trai của Kyler gửi email cho con của Conley để cảm ơn mẹ cô về nghĩa cử này.
"Hãy gửi lời cảm ơn đến mẹ bạn vì món quà hiến tặng này. Sau một năm dài cha tôi phải chịu đựng đau đớn, mọi chuyện cuối cùng cũng sắp kết thúc nhờ vào mẹ bạn," nội dung email mà tạp chí People có được. "Chúng ta sẽ cầu nguyện cho ca phẫu thuật và quá trình cấy ghép diễn ra suôn sẻ."
Tạp chí PEOPLE xác nhận cả cô Conley và ông Kyler đều đang trong quá trình hồi phục sau ca cấy ghép, và gia đình đã lập một chiến dịch gây quỹ trên GoFundMe để trang trải chi phí ăn ở trong thời gian Kyler dưỡng bệnh.
Oán
Cũng là những người xa lạ, nghe tin về sự đau đớn sắp chết của một tử tù qua thông tin trên màn hình, và họ bày cách để hành quyết người đó sao cho nhanh, gọn.
Tức giận trước một tội ác, đặc biệt là tội giết người man rợ, là phản ứng đầu tiên của một người bình thường, được cho là có lòng thương xót. Kế đến, theo những những bài phân tích về tâm lý học và triết học, việc đòi hỏi trừng phạt kẻ phạm tội theo đúng cách thức họ đã gây án, một khái niệm trong lịch sử được gọi là “lex talionis” (luật trả đũa) hay "oán phải trả bằng oán" là xuất phát từ những thôi thúc sâu xa trong bản chất con người. Khi những người không liên quan trực tiếp đưa ra yêu cầu này, mục đích hiếm khi là để răn đe trên thực tế. Thay vào đó, hành động này nhằm thỏa mãn những nhu cầu mạnh mẽ về mặt cảm xúc, tiến hóa và hiện sinh.
Các nhà tâm lý học đã xác định một dạng thiên kiến nhận thức được gọi là "Giả thuyết về thế giới công bằng" (Just-World Hypothesis). Theo đó, con người luôn khao khát tin rằng thế giới vốn dĩ công bằng, rằng người tốt sẽ gặp điều lành, còn kẻ xấu sẽ gặp điều dữ. Khi một tội ác tàn bạo xảy ra, niềm tin này bị phá vỡ, gây ra cảm giác bất an và khó chịu tột độ về mặt tâm lý. Việc đòi hỏi một hình phạt tương xứng chính là nỗ lực nhằm cưỡng chế khôi phục lại sự cân bằng đạo đức đó.
Còn những nhà hiền triết thì sao? Thuyết báo ứng (retributivism) cho rằng việc trừng phạt là chính đáng đơn giản vì kẻ phạm tội xứng đáng phải chịu hình phạt đó. Immanuel Kant là người nổi tiếng ủng hộ quan điểm nghiêm ngặt này, với lập luận rằng hình phạt phải tương xứng với tội lỗi đã gây ra. Việc đối xử với kẻ phạm tội theo cách này thực chất là “tôn trọng lý trí của họ.”
Những độc giả xa lạ, cho rằng “Nó giết và giết một cách brutality! Dã man! Hành hạ! Hình dung Nạn Nhân chịu đau đớn và khiếp sợ đến thế nào ! Hãy làm giống như Nó đã làm với nạn nhân” (trích) hoặc “đáng lẽ nó phải bị tử hình 30 năm về trước rồi, tại sao phải nuôi nó 30 năm, tốn kém biết bao nhiêu tiền thuế của dân, giờ lại còn cứu nó nữa” (trích).
Niềm tin vào công lý giúp con người không chỉ bình an trong tâm hồn mà còn tự vấn bản thân trước mỗi hành động, suy nghĩ. Nếu thật sự cho rằng “mạng phải đổi bằng mạng” hay “oán phải trả bằng oán” thì không cần những bộ luật dầy cộm và hàng ngũ luật gia, chánh án trên cao. Trong cơ chế của pháp luật, án tử hình không có nghĩa là “mạng phải đổi mạng” hoặc “oán phải trả bằng oán.”
Khi Michael Knowles, diễn giả chính tại Bữa sáng Cầu nguyện Công giáo Quốc gia Thường niên đăng trên X: “Liệu các đao phủ của tiểu bang có từng cân nhắc việc đưa Christa Pike vào rừng và đập nát hộp sọ cô ta bằng một tảng đá hay không?” thì có phải vị diễn giả Công giáo này đang “khôi phục lại sự cân bằng đạo đức” không?
Khi Thượng nghị sĩ Marsha Blackburn, người đang tranh cử để thay thế ông Bill Lee trở thành ứng viên thống đốc Cộng hòa ở Tennessee, đòi khôi phục lại ghế điện để “thực thi công lý nhanh chóng” thì bà Blackburn, thành viên tích cực của Nhà thờ Christ Presbyterian tại Tennessee, đang đòi công lý hay đang đòi báo ứng?
Cái gọi là “phẫn nộ” này cho thấy, bên dưới lớp vỏ của các hệ thống pháp lý, là một kiến trúc con người cổ xưa, bắt nguồn sâu xa. Khi những người xa lạ đòi hỏi một kẻ sát nhân phải chịu đựng chính xác số phận của nạn nhân của họ, họ không chỉ trút bỏ cơn khát máu vô pháp luật. Họ đang phản ứng lại sự pha trộn mạnh mẽ của bản năng sinh tồn tiến hóa, và niềm tin sâu sắc rằng công lý đích thực phải là một tấm gương hoàn hảo, không khoan nhượng.
Ai sẽ đưa bà Pike vào rừng và dùng đá đập nát hộp sọ bà ấy? Ai sẽ làm với bà Pike những hành động man rợ mà bà đã làm với nạn nhân của bà? Vị độc giả đó? Hay vị rao giảng đạo Michael Knowles? Hay nhân viên thực thi pháp luật?
Có lẽ tất cả những người này đều không phải. Vì người đề nghị sẽ không dám làm. Nhân viên thực thi pháp luật cũng không vì điều đó không nằm trong bất kỳ bộ luật nào trên thế giới. Nếu có, đó là bộ luật “Oán” mà những người xa lạ này đang đề ra.
Một xã hội nếu còn những người xa lạ biết xót xa, tức giận trước tội ác tày trời, chuyên quyền, dối trá, bè lũ mưu mô phản quốc; hoặc trắc ẩn và hết lòng chia sẻ nỗi đau của người khác thì đó là một xã hội có hy vọng.
Nhưng nếu một xã hội có những người xa lạ cho mình quyền phán xét một người phạm tội phải chết và chết như thế nào, thì xã hội ấy đang trên chiếc thuyền ngược dòng.
Nói một cách duy tâm, tòa án lương tâm là tòa án đưa ra hình phạt công bằng nhất.
Kalynh Ngô